{"id":13641,"date":"2019-11-25T14:40:33","date_gmt":"2019-11-25T14:40:33","guid":{"rendered":"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/?p=13641"},"modified":"2019-11-25T14:40:33","modified_gmt":"2019-11-25T14:40:33","slug":"edlisfraedi-fischers-fyrsta-edlisfraedibokin-sem-kom-ut-a-islensku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/?p=13641","title":{"rendered":"E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i Fischers, fyrsta e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ib\u00f3kin sem kom \u00fat \u00e1 \u00edslensku"},"content":{"rendered":"<p>Vi\u00f0b\u00f3t, 5. ma\u00ed 2021: <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers er n\u00fa komin \u00e1 vefinn:<\/p>\n<ul>\n<li>J. G. Fischer, 1852: <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000118061\/Edlisfraedi\">E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00deetta stutta yfirlit var upphaflega birt \u00ed september 2019 sem hluti af f\u00e6rslunni <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2019\/09\/09\/h-c-orsted-bein-og-obein-ahrif-hans-a-islendinga-og-upphaf-kennslu-i-edlisfraedi-og-stjornufraedi-vid-reykjavikurskola\/\">H. C. \u00d6rsted, bein og \u00f3bein \u00e1hrif hans \u00e1 \u00cdslendinga og upphaf kennslu \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 Reykjav\u00edkursk\u00f3la<\/a>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_13648\" aria-describedby=\"caption-attachment-13648\" style=\"width: 370px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-13648\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/11\/ForsidaEF-185x300.png\" alt=\"\" width=\"370\" height=\"600\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/ForsidaEF-185x300.png 185w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/ForsidaEF-631x1024.png 631w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/ForsidaEF-768x1246.png 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/ForsidaEF.png 835w\" sizes=\"(max-width: 370px) 100vw, 370px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-13648\" class=\"wp-caption-text\">Fors\u00ed\u00f0an \u00e1 kennslub\u00f3kinni og al\u00fe\u00fd\u00f0uritinu <em><span style=\"font-size: 10pt\">E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/span><\/em> eftir J. G. Fischer.<\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00deegar hin merka \u00fe\u00fd\u00f0ing <a href=\"https:\/\/www.ismus.is\/i\/person\/uid-4ce5a8ac-efe5-46f0-8654-f8c380ad791b\">Magn\u00fasar Gr\u00edmssonar<\/a> \u00e1 <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers kom \u00fat \u00e1ri\u00f0 1852, greip <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?gegnirId=000819528\">Bj\u00f6rn Gunnlaugsson<\/a> t\u00e6kif\u00e6ri\u00f0 og valdi hana strax sem kennslub\u00f3k \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 <a href=\"https:\/\/mr.is\/index.php\/skolinn\">Reykjav\u00edkursk\u00f3la<\/a> veturinn 1852-53. Lesnir voru kaflarnir um hlj\u00f3\u00f0, segulmagn, rafmagn og loftsj\u00f3nir, en \u00ed aflfr\u00e6\u00f0inni var \u00e1fram stu\u00f0st vi\u00f0 b\u00f3k \u00d6rsteds, <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=kCdPAAAAYAAJ&amp;hl=da&amp;source=gbs_navlinks_s\">Naturl\u00e6rens mechaniske Deel<\/a>. \u00deessar tv\u00e6r b\u00e6kur voru nota\u00f0ar saman \u00ed nokkur \u00e1r.<\/p>\n<div id=\"attachment_12686\" class=\"wp-caption aligncenter\">\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12686\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/09\/MagnGrims-183x300.jpg\" alt=\"\" width=\"285\" height=\"467\" aria-describedby=\"caption-attachment-12686\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/MagnGrims-183x300.jpg 183w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/MagnGrims.jpg 412w\" sizes=\"(max-width: 285px) 100vw, 285px\" \/><\/p>\n<p id=\"caption-attachment-12686\" class=\"wp-caption-text\">Magn\u00fas Gr\u00edmsson, \u00fe\u00fd\u00f0andi <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers.<\/p>\n<\/div>\n<p>\u00cd fyrstu \u00fatg\u00e1fu <em>D\u00e6gradvalar<\/em> fr\u00e1 1923 minnist Benedikt Gr\u00f6ndal \u00e1 Magn\u00fas og segir af sinni alkunnu meinf\u00fdsi (bls. 194):<\/p>\n<blockquote><p>Magn\u00fas \u00fe\u00fdddi Fischers e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i me\u00f0 a\u00f0sto\u00f0 Bjarnar Gunnlaugssonar, \u00fev\u00ed sj\u00e1lfur vissi hann l\u00edti\u00f0 e\u00f0a ekkert \u00ed \u00feeirri grein.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00cd handritum Magn\u00fasar er a\u00f0 finna \u00fdmsa kafla um e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og af \u00feeim m\u00e1 sj\u00e1, a\u00f0 umm\u00e6li Benedikts eru langt fr\u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 vera sanngj\u00f6rn. Magn\u00fas hefur \u00fe\u00f3 a\u00f0 \u00f6llum l\u00edkindum leita\u00f0 til Bj\u00f6rns um \u00fdmis vafaatri\u00f0i sem og yfirlestur. \u00cd b\u00f3kinni eru einnig nokkrar ne\u00f0anm\u00e1ls-greinar eftir Bj\u00f6rn, s\u00e9rstaklega merktar honum.<\/p>\n<div id=\"attachment_12493\" class=\"wp-caption aligncenter\">\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12493\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/08\/Fischer402-03-300x247.jpg\" alt=\"\" width=\"591\" height=\"486\" aria-describedby=\"caption-attachment-12493\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-300x247.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-1024x843.jpg 1024w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-768x632.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-1536x1264.jpg 1536w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-2048x1685.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 591px) 100vw, 591px\" \/><\/p>\n<p id=\"caption-attachment-12493\" class=\"wp-caption-text\">Kaflinn um segul\u00e1hrif rafstraums \u00ed <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers.<\/p>\n<\/div>\n<p><em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i eptir J. G. Fischer<\/em> er \u00fe\u00fd\u00f0ing og a\u00f0 nokkru leyti endurs\u00f6gn \u00e1 d\u00f6nsku b\u00f3kinni <a href=\"http:\/\/www.kb.dk\/e-mat\/dod\/130020224887_color.pdf\">J. G. Fischers popul\u00e6re Naturl\u00e6re til Brug i Skoler og ved Selvunderviisning<\/a> fr\u00e1 1844. Sk\u00f3lafr\u00f6mu\u00f0urinn og stj\u00f3rnm\u00e1lama\u00f0urinn <a href=\"http:\/\/runeberg.org\/dbl\/5\/0484.html\">Frederik Fr\u00f6lund<\/a> \u00fe\u00fdddi \u00fe\u00e1 b\u00f3k \u00far \u00fe\u00fdsku og a\u00f0laga\u00f0i l\u00edtillega a\u00f0 d\u00f6nskum a\u00f0st\u00e6\u00f0um.<\/p>\n<p>\u00de\u00fdska \u00fatg\u00e1fan var fr\u00e1 1843 og bar nafni\u00f0 <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=HEo5QRvs7AAC&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">J. H. Hellmuth&#8217;s Volks-Naturlehre. Zehnte Auflage. Nach dem Tode des Verfassers zum dritten Male bearbeitet von J. G. Fischer<\/a>. B\u00f3kin var vins\u00e6lt al\u00fe\u00fd\u00f0urit og jafnframt kennslub\u00f3k \u00ed \u00de\u00fdskalandi og haf\u00f0i \u00e1\u00f0ur komi\u00f0 \u00fear \u00ed n\u00edu \u00fatg\u00e1fum. Upphaflegur h\u00f6fundur var \u00fe\u00fdski al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0arinn og presturinn <a href=\"https:\/\/www.deutsche-biographie.de\/sfz065_00338_1.html\">Johann Heinrich Helmuth<\/a> og b\u00f3kin kom fyrst \u00fat \u00e1ri\u00f0 1786 undir heitinu <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=8y9mAAAAcAAJ&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">Volksnaturlehre zur D\u00e4mpfung des Aberglaubens<\/a>.<\/p>\n<div id=\"attachment_12601\" class=\"wp-caption aligncenter\">\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12601\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/09\/Helmuth_Mynd-188x300.jpg\" alt=\"\" width=\"284\" height=\"453\" aria-describedby=\"caption-attachment-12601\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Helmuth_Mynd-188x300.jpg 188w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Helmuth_Mynd.jpg 563w\" sizes=\"(max-width: 284px) 100vw, 284px\" \/><\/p>\n<p id=\"caption-attachment-12601\" class=\"wp-caption-text\">Johann Heinrich Helmuth (1732-1813).<\/p>\n<\/div>\n<p>Eftir l\u00e1t Helmuths t\u00f3k kennslub\u00f3kah\u00f6fundurinn J. G. Fischer vi\u00f0 \u00fatg\u00e1funni, en hann kenndi lengi vi\u00f0 kennarask\u00f3lann \u00ed Neuzelle (\u00fev\u00ed mi\u00f0ur veit \u00e9g ekki miki\u00f0 meira um Fischer). Vins\u00e6ldir b\u00f3kar Helmuths hafa eflaust valdi\u00f0 \u00fev\u00ed, a\u00f0 hluta upphaflega nafnsins var haldi\u00f0, \u00feegar a\u00f0 Fischer t\u00f3k vi\u00f0, en jafnframt var anna\u00f0 nafn sett \u00e1 b\u00f3kina \u00e1 s\u00e9rst\u00f6ku titilbla\u00f0i: <em>Elementar-Naturlehre f\u00fcr Lehrer an Seminarien und gehobenen Volksschulen wie auch zum Schul- und Selbstunterrichte methodisch bearbeitet von J. G. Fischer. <\/em>Fimmt\u00e1nda og s\u00ed\u00f0asta \u00fag\u00e1fa b\u00f3karinnar er fr\u00e1 1855.<em><br \/>\n<\/em><\/p>\n<p>\u00c1\u00f0ur en \u00fatg\u00e1fan fr\u00e1 1843 kom \u00fat, las \u00fe\u00fdski e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Heinrich_Jacob_M%C3%BCller\">J. H. J. M\u00fcller<\/a> yfir handriti\u00f0 og veitti Fischer jafnframt leyfi til a\u00f0 nota myndir \u00far b\u00f3kinni <em>Pouillet&#8217;s Lehrbuch der Physik Und Meteorologie, f\u00fcr deutsche Verh\u00e4ltnisse frei bearbeitet von Dr. Joh. M\u00fcller. <\/em>(<a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=kFKUlurjyycC&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">Erster Band<\/a>; <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=Cjh30R4SY9wC&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">Zweiter Band<\/a>.), sem kom \u00e1 prenti \u00feetta sama \u00e1r. \u00deetta fr\u00e6ga e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0irit M\u00fcllers er a\u00f0 hluta byggt \u00e1 verki franska e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingsins\u00a0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Pouillet\">C. S. M. Pouillets<\/a>.<\/p>\n<p>Ekki er alveg lj\u00f3st, hven\u00e6r h\u00e6tt var a\u00f0 a\u00f0 nota <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers vi\u00f0 kennsluna \u00ed Reykjav\u00edkursk\u00f3la, en \u00fea\u00f0 kann a\u00f0 hafa veri\u00f0 um \u00fea\u00f0 leyti, sem Bj\u00f6rn Gunnlaugsson l\u00e9t af st\u00f6rfum \u00e1ri\u00f0 1862. \u00cd sta\u00f0in var tekin upp b\u00f3kin <span class=\"st\"><em>Naturl\u00e6rens chemiske Deel<\/em>, sem<\/span> <a href=\"https:\/\/www.geni.com\/people\/Carl-Ludvig-Petersen\/6000000032029452092\">C. L. Petersen<\/a>, fyrrverandi l\u00e6rsisvein \u00d6rsteds vi\u00f0 Fj\u00f6llistask\u00f3lann, haf\u00f0i \u00fe\u00fdtt \u00far \u00fe\u00fdsku. Mikilv\u00e6gt er a\u00f0 hafa \u00ed huga, a\u00f0 ekki er um kennslub\u00f3k \u00ed efnafr\u00e6\u00f0i a\u00f0 r\u00e6\u00f0a, heldur endurspeglar nafni\u00f0 hugtakakerfi \u00d6rsteds, sem \u00e1\u00f0ur hefur veri\u00f0 minnst \u00e1. B\u00f3kin fjallar um allar helstu greinar e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i \u00feess t\u00edma, en sk\u00f3lapiltar voru eing\u00f6ngu l\u00e1tnir lesa kaflana um varmafr\u00e6\u00f0i,\u00a0 rafmagnsfr\u00e6\u00f0i og segulfr\u00e6\u00f0i. \u00cd aflfr\u00e6\u00f0inni var stu\u00f0st vi\u00f0 b\u00f3k \u00d6rsteds eins og \u00e1\u00f0ur.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Vi\u00f0b\u00f3t, 5. ma\u00ed 2021: E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i Fischers er n\u00fa komin \u00e1 vefinn: J. G. Fischer, 1852: E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i. \u00deetta stutta yfirlit var upphaflega birt \u00ed september 2019 sem hluti af f\u00e6rslunni H. C. \u00d6rsted, bein og \u00f3bein \u00e1hrif hans \u00e1 \u00cdslendinga og upphaf kennslu \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 Reykjav\u00edkursk\u00f3la. \u00deegar hin merka \u00fe\u00fd\u00f0ing Magn\u00fasar Gr\u00edmssonar \u00e1 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,9],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13641"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13641"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13641\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13641"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13641"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13641"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}