{"id":19015,"date":"2021-06-11T18:14:40","date_gmt":"2021-06-11T18:14:40","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/?p=19015"},"modified":"2021-06-11T18:14:40","modified_gmt":"2021-06-11T18:14:40","slug":"stjarnedlisfraedi-og-heimsfraedi-a-islandi-3-timabilid-1870-1930-a-nyja-stjornufraedin-berst-til-landsins","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/?p=19015","title":{"rendered":"Stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og heimsfr\u00e6\u00f0i \u00e1 \u00cdslandi 3: T\u00edmabili\u00f0 1870-1930 (a) N\u00fdja stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0in berst til landsins"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right\"><a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2021\/05\/02\/greinaflokkur-um-stjarnedlisfraedi-og-heimsfraedi-a-islandi\/\">Yfirlit um greinaflokkinn<\/a><\/p>\n<p>Eins og fram kom \u00ed <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2020\/08\/30\/stjarnedlisfraedi-og-heimsfraedi-a-islandi-2-timabilid-1780-1870-b-stjarnedlisfraedi-fyrir-daga-newtons\/\">fyrri f\u00e6rslu<\/a>, m\u00e1 rekja s\u00f6gu stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0innar r\u00fam 400 \u00e1r aftur \u00ed t\u00edmann, til upphafs \u00feeirrar fr\u00e6\u00f0igreinar, sem vi\u00f0 n\u00fa k\u00f6llum <em>kennilega stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em>. Hins vegar l\u00edta margir sagnfr\u00e6\u00f0ingar og stjarnv\u00edsindamenn svo \u00e1, a\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Astrophysics#History\">n\u00fat\u00edma stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/a> hafi fyrst komi\u00f0 til s\u00f6gunnar um mi\u00f0bik n\u00edtj\u00e1ndu aldar, \u00feegar n\u00fd t\u00e6kni, bygg\u00f0 \u00e1 e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og efnafr\u00e6\u00f0i, ger\u00f0i m\u00f6nnum kleift a\u00f0 taka <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Astrophotography\">lj\u00f3smyndir<\/a> af fjarl\u00e6gum stjarnfr\u00e6\u00f0ilegum fyrirb\u00e6rum og sko\u00f0a og t\u00falka <a href=\"https:\/\/history.aip.org\/exhibits\/cosmology\/tools\/tools-spectroscopy.htm\">litr\u00f3f<\/a> \u00feeirra. Nafni\u00f0 stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i (\u00fe. Astrophysik) mun og fyrst hafa s\u00e9st \u00e1 prenti \u00e1ri\u00f0 1865, \u00ed riti \u00fe\u00fdska e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingsins <a href=\"https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Karl_Friedrich_Z%C3%B6llner\">K. F. Z\u00f6llners<\/a> um <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=BjIAAAAAQAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">lj\u00f3sm\u00e6lingar<\/a>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_18389\" aria-describedby=\"caption-attachment-18389\" style=\"width: 314px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18389\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/First_photo_of_the_Sun_1845_ESO-300x300.jpg\" alt=\"\" width=\"314\" height=\"314\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/First_photo_of_the_Sun_1845_ESO-300x300.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/First_photo_of_the_Sun_1845_ESO-1024x1024.jpg 1024w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/First_photo_of_the_Sun_1845_ESO-150x150.jpg 150w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/First_photo_of_the_Sun_1845_ESO-768x768.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/First_photo_of_the_Sun_1845_ESO-1536x1536.jpg 1536w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/First_photo_of_the_Sun_1845_ESO.jpg 1920w\" sizes=\"auto, (max-width: 314px) 100vw, 314px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18389\" class=\"wp-caption-text\"><a href=\"https:\/\/sunearthday.nasa.gov\/2006\/locations\/firstphoto.php\"><span style=\"font-size: 10pt\">Fyrsta lj\u00f3smyndin af yfirbor\u00f0i s\u00f3lar<\/span><\/a><span style=\"font-size: 10pt\"> var tekin\u00a0 me\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Daguerreotype\">Daguerre-t\u00e6kni<\/a> \u00e1ri\u00f0 1845. \u00dear voru a\u00f0 verki fr\u00f6nsku e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingarnir <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Hippolyte_Fizeau\">Hippolyte Fizeau<\/a> og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9on_Foucault\">L\u00e9on Foucault<\/a>. Au\u00f0veldlega m\u00e1 sj\u00e1 s\u00f3lbletti \u00e1 myndinni.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_5231\" aria-describedby=\"caption-attachment-5231\" style=\"width: 610px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-5231\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2018\/06\/FraunhoferSolarSpectrum-300x122.jpg\" alt=\"\" width=\"610\" height=\"248\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/FraunhoferSolarSpectrum-300x122.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/FraunhoferSolarSpectrum-768x313.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/FraunhoferSolarSpectrum.jpg 1000w\" sizes=\"auto, (max-width: 610px) 100vw, 610px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-5231\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Hin fr\u00e6ga handlita\u00f0a teikning lj\u00f3sfr\u00e6\u00f0ingsins <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_von_Fraunhofer\">Josephs Fraunhofer<\/a> af litr\u00f3fi s\u00f3lar fr\u00e1 1814-15. Rau\u00f0i liturinn hefur lengstu bylgjulengdina, en s\u00e1 fj\u00f3lubl\u00e1i stysta. Greinilega m\u00e1 sj\u00e1 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Fraunhofer_lines\">d\u00f6kku l\u00ednurnar<\/a> \u00ed annars samfelldu s\u00f3larr\u00f3finu. Ferillinn fyrir ofan s\u00fdnir mat Fraunhofers \u00e1 hlutfallslegum styrk s\u00f3larlj\u00f3ssins \u00e1 mismunandi bylgjulengdum. N\u00e6r 45 \u00e1r \u00e1ttu eftir a\u00f0 l\u00ed\u00f0a \u00fear til menn \u00e1ttu\u00f0u sig \u00e1 merkingu litr\u00f3fsl\u00ednanna. Mynd: Deutsches Museum.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">\u00cdhaldss\u00f6m vi\u00f0horf fyrri t\u00edma<\/span><br \/>\n<\/strong><\/h3>\n<p>\u00cd upphafi greinar sinnar fr\u00e1 1931, <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/4828199\">Um byggingu stjarnanna<\/a>, segir Trausti Einarsson stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingur, \u00fe\u00e1 vi\u00f0 n\u00e1m \u00ed <a href=\"https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Sternwarte_G%C3%B6ttingen\">G\u00f6ttingen<\/a>:<\/p>\n<blockquote><p>Fyrir frj\u00f3sama samvinnu stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i hefur \u00e1 seinustu t\u00edmum fengist m\u00f6rg s\u00fa vitneskja um himingeiminn, r\u00fami\u00f0 umhverfis okkur, sem fyrri t\u00edma menn hefur ekki \u00f3ra\u00f0 fyrir, e\u00f0a \u00feeir jafnvel haldi\u00f0 \u00f3m\u00f6gulega.<\/p>\n<p>Um 1850 l\u00e9t franskur heimspekingur \u00feess geti\u00f0, a\u00f0 \u00fe\u00f3tt mannsandinn hafi sigrast \u00e1 margri \u00ferautinni, v\u00e6ri a\u00f0 minnsta kosti til ein, sem hann myndi ekki geta leyst: Menn myndu aldrei geta fengi\u00f0 neina vitneskju um efnin og \u00e1stand \u00feeirra \u00e1 stj\u00f6rnunum.<\/p>\n<p>\u00deessi g\u00f3\u00f0i heimspekingur f\u00f3rna\u00f0i s\u00e9r fyrir \u00fearft m\u00e1lefni. Hann gaf m\u00f6nnunum ford\u00e6mi \u00feess, hve of almennar sta\u00f0h\u00e6fingar eru varasamar. \u00dev\u00ed sk\u00f6mmu s\u00ed\u00f0ar var grundv\u00f6llur lag\u00f0ur a\u00f0 n\u00fdrri grein e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0innar, fr\u00e6\u00f0inni um litr\u00f3fi\u00f0, og leysti h\u00fan einmitt \u00ferautina.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00dearna er \u00f3beint veri\u00f0 a\u00f0 v\u00edsa til or\u00f0a\u00a0<a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Auguste_Comte\">\u00c1g\u00fasts Comte<\/a> \u00ed n\u00edtj\u00e1ndu lex\u00edu b\u00f3kar hans,\u00a0 <a href=\"https:\/\/www.gutenberg.org\/files\/31882\/31882-h\/31882-h.htm\">Cours de philosophie positive II<\/a>, fr\u00e1 1835, en \u00fear segir me\u00f0al annars \u00ed lauslegri endurs\u00f6gn minni:<\/p>\n<blockquote><p>Um stj\u00f6rnurnar er \u00fea\u00f0 a\u00f0 segja, a\u00f0 okkur er einfaldlega \u00f3m\u00f6gulegt a\u00f0 gera \u00e1 \u00feeim a\u00f0rar\u00a0 ranns\u00f3knir en \u00fe\u00e6r, sem \u00e1 endanum eru l\u00edti\u00f0 anna\u00f0 en athuganir me\u00f0 berum augum.\u00a0 Vi\u00f0 getum l\u00e1ti\u00f0 okkur dreyma um a\u00f0 finna l\u00f6gun \u00feeirra, st\u00e6r\u00f0 og hreyfingu, en vi\u00f0 munum aldrei geta \u00e1kvar\u00f0a\u00f0 efnasamsetningu \u00feeirra e\u00f0a efnabyggingu.<em> [&#8230;]<\/em> \u00deekking okkar \u00e1 loftkenndum hj\u00fapum \u00feeirra mun takmarkast vi\u00f0 tilvist, st\u00e6r\u00f0 og lj\u00f3sbrotseiginleika, en efnasamsetninguna og jafnvel \u00fe\u00e9ttnina mun okkur ekki takast a\u00f0 \u00e1kvar\u00f0a.<em> [&#8230;]<\/em> \u00c9g tel og, a\u00f0 vi\u00f0 munum aldrei geta m\u00e6lt hitasig einstakra stjarna.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00cd gegnum t\u00ed\u00f0ina hafa margir gert gr\u00edn a\u00f0 or\u00f0um Comtes og yfirleitt er \u00e1 \u00feau minnst \u00ed ritum um upphafs\u00e1rin \u00ed s\u00f6gu stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0innar.\u00a0 M\u00e1li\u00f0 er \u00fe\u00f3 ekki jafn einfalt og \u00fea\u00f0 vir\u00f0ist \u00ed fyrstu. Comte var \u00e1g\u00e6tlega uppl\u00fdstur um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i s\u00edns t\u00edma, og hefur \u00e1n efa \u00feekkt til r\u00edkjandi hugsunarh\u00e1ttar me\u00f0al franskra stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inga. \u00de\u00f3tt hann nefni kannski \u00f3\u00fearflega m\u00f6rg sm\u00e1atri\u00f0i \u00ed yfirl\u00fdsingum s\u00ednum um stj\u00f6rnurnar, ber a\u00f0 hafa \u00ed huga, a\u00f0 vel fram yfir mi\u00f0ja n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld munu stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingar almennt hafa veri\u00f0 \u00feeirrar sko\u00f0unar, a\u00f0 e\u00f0li stjarnanna yr\u00f0i m\u00f6nnum sennilega hulin r\u00e1\u00f0g\u00e1ta um \u00f3fyrirsj\u00e1nlega framt\u00ed\u00f0.<\/p>\n<p>D\u00e6mi um \u00feetta vi\u00f0horf m\u00e1 reyndar finna mun fyrr, me\u00f0al annars \u00ed latneskri disp\u00fatat\u00edu G\u00edsla \u00deorl\u00e1kssonar, <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/10\/02\/fyrsta-prentada-ritgerdin-um-stjornufraedi-eftir-islenskan-hofund\/\">De stellis fixis et errantibus<\/a> fr\u00e1 1651. \u00dear segir \u00ed \u00e1ttundu grein:<\/p>\n<blockquote><p>En erfi\u00f0ara vandam\u00e1l var\u00f0ar e\u00f0li og verkan stjarnanna og \u00fev\u00ed getum v\u00e9r ekki gengi\u00f0 fram hj\u00e1 \u00feurrum f\u00e6ti <em>[&#8230;]<\/em> \u00cd fyrsta lagi neitum v\u00e9r \u00feeim ekki um eigin krafta, sem \u00fe\u00e6r senda fr\u00e1 s\u00e9r me\u00f0 \u00fatstreymi s\u00ednu. A\u00f0 <em>[kraftarnir]<\/em> s\u00e9u l\u00edka breytilegir eftir samsetningu hverrar stj\u00f6rnu, grunar oss r\u00e9ttilega af mismunandi lit stjarnanna, en skilst \u00fea\u00f0 af \u00e1hrifunum og segjum a\u00f0 \u00feeir berist sumpart af m\u00e6tti eigin geisla, en sumpart af v\u00f6ldum s\u00f3larinnar, sem sendir okkur aftur geisla s\u00edna, sem endurkastast af <em>[stj\u00f6rnunum]<\/em>, gagns\u00fdr\u00f0ar af \u00fdmis konar eigindum \u00feeirra. En a\u00f0 \u00fev\u00ed s\u00f6g\u00f0u er \u00fev\u00ed vi\u00f0 a\u00f0 b\u00e6ta, a\u00f0 eiginleika einstakra stjarna h\u00f6fum v\u00e9r ekki fullkanna\u00f0 n\u00e9 mun nokkurn t\u00edmann ver\u00f0a h\u00e6gt a\u00f0 kanna \u00fe\u00e1.<\/p><\/blockquote>\n<p>G\u00edsli var undir talsver\u00f0um \u00e1hrifum fr\u00e1 kennara s\u00ednum, <a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/281161374_Georgius_Frommius_1605-1651_and_Danish_Astronomy_in_the_Post-Tychonian_Era\">J. From<\/a>, sem t\u00f3k vi\u00f0 af <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Christen_S%C3%B8rensen_Longomontanus\">Longomontanusi<\/a> sem pr\u00f3fessor \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 Hafnarh\u00e1sk\u00f3la \u00e1ri\u00f0 1647. \u00c1 s\u00ednum t\u00edma \u00fe\u00f3tti Longomontanus einstaklega \u00edhaldssamur, en \u00fea\u00f0 vi\u00f0horf um tilgang stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0innar, sem hann setur fram \u00ed kaflanum De tubo optico \u00ed lok b\u00f3kar sinnar <a href=\"http:\/\/rundetaarn.1642.dk\/wp-content\/uploads\/2016\/08\/1639-longomontanus-Introductio-in-Theatrum-Astronomicum.pdf\">Introductio in theatrum astronomicum<\/a> fr\u00e1 1639, m\u00e1 einnig sj\u00e1 \u00ed verkum margra \u00feekktra stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inga n\u00e6stu tv\u00e6r aldirnar. \u00cd kaflanum segir (lauslega \u00fe\u00fdtt og endursagt):<\/p>\n<blockquote><p>Vi\u00f0fangsefni stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0innar sn\u00fdst ekki um ranns\u00f3knir \u00e1 stj\u00f6rnunum sj\u00e1lfum og eiginleikum \u00feeirra, heldur (s\u00fdndar)hreyfingum \u00feeirra og umfer\u00f0art\u00edma. Stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0in l\u00e6tur n\u00e1tt\u00faruspekinni \u00fea\u00f0 eftir a\u00f0 kanna eiginleika stjarnanna, sem h\u00fan og gerir me\u00f0 a\u00f0sto\u00f0 lj\u00f3sfr\u00e6\u00f0innar.<\/p><\/blockquote>\n<p>Hinn fr\u00e6gi danski stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingur, <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/~einar\/SAGA\/Roemer.pdf\">O. R\u00f6mer<\/a>, mun hafa haft svipa\u00f0ar sko\u00f0anir. Til er eftir hann latneskt handrit fr\u00e1 lokum sautj\u00e1ndu aldar, sem me\u00f0al annars fjallar um tilraunir hans, \u00e1rin 1692 og 1693, til a\u00f0 \u00e1kvar\u00f0a \u00e1rlega hli\u00f0run fastastjarnanna S\u00edr\u00edusar og Vegu. \u00c1ri\u00f0 1735 birti <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Peder_Nielsen_Horrebow\">P. Horrebow<\/a> handriti\u00f0 \u00ed t\u00edunda kafla ritsins <a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/b30512451\/page\/n5\/mode\/2up\">Basis Astronomiae<\/a> (d\u00f6nsk \u00fe\u00fd\u00f0ing hj\u00e1\u00a0 E. Str\u00f6mgren, 1944: <a href=\"http:\/\/publ.royalacademy.dk\/books\/467\/3153?lang=da\">Ole R\u00f8mer som Astronom<\/a> (bls. 81-91)). \u00dear minnist R\u00f6mer stuttlega \u00e1 heimsmyndina og segir (\u00a7 142 &amp; 143, bls. 63-64):<\/p>\n<blockquote><p>Spurningin um hreyfingu jar\u00f0arinnar kemur stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inni ekkert s\u00e9rlega miki\u00f0 vi\u00f0, \u00fear sem fr\u00e6\u00f0igreinin sn\u00fdst eing\u00f6ngu um \u00fea\u00f0 a\u00f0 finna og m\u00e6la st\u00f6\u00f0u og hreyfingu allra stjarna, mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 okkur jar\u00f0arb\u00faa. \u00dea\u00f0 er h\u00e6gt a\u00f0 gera jafn au\u00f0veldlega og \u00f6rugglega, hvort heldur sem gengi\u00f0 er \u00fat fr\u00e1 kenningu Tychos um kyrrst\u00e6\u00f0a j\u00f6r\u00f0 e\u00f0a kenningu K\u00f3ern\u00edkusar um a\u00f0 h\u00fan hreyfist.<em> [&#8230;]<\/em> \u00de\u00f3tt \u00fea\u00f0 skipti stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inga engu, hvort j\u00f6r\u00f0in hreyfist \u00e1samt hinum reikistj\u00f6rnunum umhverfis kyrrst\u00e6\u00f0a s\u00f3lina, e\u00f0a hvort s\u00f3lin \u00e1 sinni \u00e1rlegu hreyfingu dragi me\u00f0 s\u00e9r \u00feennan fylgihnattaskara umhverfis j\u00f6r\u00f0ina, \u00fe\u00e1 eru n\u00e1tt\u00faruspekingarnir og \u00feeir sem \u00e1huga hafa \u00e1 heimi n\u00e1tt\u00farunnar, haldnir st\u00f6\u00f0ugri l\u00f6ngun til a\u00f0 \u00f6\u00f0last vitnesku um \u00fea\u00f0, hvora lei\u00f0ina hinn \u00e6\u00f0sti skapari hefur vali\u00f0 fyrir hreyfingu e\u00f0a kyrrst\u00f6\u00f0u \u00feessara himinhnatta.<\/p><\/blockquote>\n<p>Eins og \u00e1\u00f0ur sag\u00f0i, mun \u00feetta vi\u00f0horf hafa haldist \u00fev\u00ed sem n\u00e6st \u00f3breytt me\u00f0al stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inga allt fram \u00e1 mi\u00f0ja n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld. \u00dea\u00f0 m\u00e1 me\u00f0al annars sj\u00e1 \u00e1 eftirfarandi umm\u00e6lum \u00a0<a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Bessel\">F. W. Bessels<\/a> \u00e1ri\u00f0 1848 \u00ed al\u00fe\u00fd\u00f0uritinu <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=xu04AAAAMAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Popul\u00e4re Vorlesungen \u00fcber wissenschaftliche Gegenst\u00e4nde<\/a> (bls. 5-6):<\/p>\n<blockquote><p>Markmi\u00f0 stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0innar er \u00e1vallt hi\u00f0 sama: H\u00fan setur fram reglur um \u00fea\u00f0, hvernig reikna skuli hreyfingu himinhnattanna, eins og h\u00fan l\u00edtur \u00fat fr\u00e1 j\u00f6r\u00f0inni s\u00e9\u00f0. Allt anna\u00f0 sem l\u00e6ra m\u00e1 um \u00feessi fyrirb\u00e6ri, til d\u00e6mis um \u00fatlit \u00feeirra og eiginleika yfirbor\u00f0anna, m\u00e1 svo sem veita athygli, en sl\u00edkt hefur enga stjarnfr\u00e6\u00f0ilega \u00fe\u00fd\u00f0ingu.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00c1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ldinni l\u00f6g\u00f0u stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingar \u00fev\u00ed megin\u00e1herslu \u00e1 \u00fea\u00f0 a\u00f0 reikna brautir himinhnatta me\u00f0 s\u00edvaxandi n\u00e1kv\u00e6mni. Jafnframt var mikil vinna l\u00f6g\u00f0 \u00ed \u00fer\u00f3un og sm\u00ed\u00f0i n\u00fdrra sj\u00f3nauka, <a href=\"https:\/\/history.aip.org\/exhibits\/cosmology\/tools\/tools-refractors.htm\">ekki s\u00edst linsusj\u00f3nauka<\/a>, einkum til \u00feess a\u00f0 geta framkv\u00e6mt sem n\u00e1kv\u00e6mastar sta\u00f0ar- og t\u00edmam\u00e6lingar.<\/p>\n<p>Eins og fram kom \u00ed <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2020\/10\/17\/stjarnedlisfraedi-og-heimsfraedi-a-islandi-2-timabilid-1780-1870-c-thyngdarfraedi-newtons\/\">fyrri f\u00e6rslu<\/a>, bar \u00feessi fastm\u00f3ta\u00f0a a\u00f0fer\u00f0afr\u00e6\u00f0i r\u00edkulegan \u00e1v\u00f6xt. H\u00fan ger\u00f0i \u00fea\u00f0 me\u00f0al annars a\u00f0 verkum, a\u00f0 \u00e1ri\u00f0 1838 t\u00f3kst \u00ed fyrsta sinn a\u00f0 m\u00e6la <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Stellar_parallax\">\u00e1rlega hli\u00f0run<\/a> n\u00e1l\u00e6gra fastastjarna og leggja \u00feannig grunn a\u00f0 n\u00e1kv\u00e6mri kortlagingu stj\u00f6rnudreifingar \u00ed n\u00e6sta n\u00e1grenni s\u00f3lkerfisins. \u00de\u00e1 er r\u00e9tt a\u00f0 minna \u00e1 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Discovery_of_Neptune\">fund Nept\u00fanusar<\/a> \u00e1ri\u00f0 1846, en \u00fear a\u00f0 baki er mikil og merkileg saga.<\/p>\n<ul>\n<li>J. D. Fernie, 1975: <a href=\"http:\/\/cdsads.u-strasbg.fr\/full\/1975JRASC..69..153F\">The Historical Search for Stellar Parallax &#8211; Part I<\/a>; <a href=\"http:\/\/cdsads.u-strasbg.fr\/full\/1975JRASC..69..222F\">Part II<\/a>.<\/li>\n<li>A. Hirshfeld, 2001: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=jUepAAAAQBAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Parallax: The Race to Measure the Cosmos.<\/a><\/li>\n<li>D. Krajnovic, 2016: <a href=\"https:\/\/academic.oup.com\/astrogeo\/article\/57\/5\/5.28\/2738843\">The contrivance of Neptune<\/a>.<\/li>\n<li>S. Case, 2014: <a href=\"https:\/\/www.tandfonline.com\/doi\/full\/10.1080\/00033790.2015.1034588\">\u2018Land-marks of the universe\u2019: John Herschel against the background of positional astronomy<\/a>.<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/John_Herschel\">J. F. W. Herschel<\/a>, 1876: <a href=\"https:\/\/books.google.co.uk\/books?id=3oQ-AAAAYAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Outlines of Astronomy<\/a>.<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Agnes_Mary_Clerke\">A. M. Clerke<\/a>, 1902:<a href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/apopularhistory00clergoog#page\/n10\/mode\/2up\"> A Popular History of Astronomy During the Nineteenth Century<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>N\u00fdja stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0in<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>Eins og sk\u00fdrt kemur fram \u00ed hinu \u00e1g\u00e6ta <a href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/apopularhistory00clergoog#page\/n10\/mode\/2up\">yfirlitsriti<\/a> A. M. Clerkes fr\u00e1 1902, voru \u00fea\u00f0 ekki stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingar, heldur e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingar, efnafr\u00e6\u00f0ingar og \u00fdmsir raunv\u00edsindasinna\u00f0ir leikmenn, sem st\u00f3\u00f0u a\u00f0 stjarnv\u00edsindabyltingunni um mi\u00f0bik n\u00edtj\u00e1ndu aldar. Mikill meirihluti stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inga s\u00fdndi n\u00fdju svi\u00f0unum, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/History_of_photography\">lj\u00f3smyndat\u00e6kni<\/a> og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/History_of_spectroscopy\">litr\u00f3fsgreiningu<\/a>, l\u00edtinn skilning \u00ed fyrstu, enda var menntun flestra \u00feeirra \u00e1kaflega hnitmi\u00f0u\u00f0. \u00dea\u00f0 m\u00e1 til d\u00e6mis lesa, b\u00e6\u00f0i beint og \u00f3beint, \u00far tilvitnununum h\u00e9r a\u00f0 framan. Allm\u00f6rg \u00e1r \u00e1ttu \u00fev\u00ed eftir a\u00f0 l\u00ed\u00f0a, \u00fear til \u00e1hrifamiklir einstaklingar me\u00f0 s\u00edgilda stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0imenntun t\u00f3ku a\u00f0 s\u00fdna hinum n\u00fdju v\u00edsindum <span class=\"aCOpRe\">tilhl\u00fd\u00f0ilegan \u00e1huga<\/span>.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 kom \u00ed hlut fornfr\u00e6\u00f0ingsins og sk\u00e1ldsins, <a href=\"https:\/\/lestu.is\/safn\/Benedikt%20Sveinbjarnarson%20Grondal\/index.html\">Benedikts Gr\u00f6ndal<\/a>, a\u00f0 kynna fyrstur hina n\u00fdju stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i fyrir l\u00f6ndum s\u00ednum. \u00dea\u00f0 var \u00e1ri\u00f0 1872 \u00ed greininni <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=2043547\">T\u00edminn<\/a>, \u00fear sem me\u00f0al annars\u00a0 er fjalla\u00f0 um s\u00f3lina (bls. 28- 36). N\u00e1nar ver\u00f0ur r\u00e6tt um \u00feetta s\u00e9rstaka framlag Benedikts til al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0slu s\u00ed\u00f0ar \u00ed \u00feessari f\u00e6rslu.<\/p>\n<figure id=\"attachment_13718\" aria-describedby=\"caption-attachment-13718\" style=\"width: 223px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-13718\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/11\/Benedikt-Sveinbjarnarson-238x300.jpg\" alt=\"\" width=\"223\" height=\"281\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Benedikt-Sveinbjarnarson-238x300.jpg 238w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Benedikt-Sveinbjarnarson.jpg 397w\" sizes=\"auto, (max-width: 223px) 100vw, 223px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-13718\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Benedikt Gr\u00f6ndal (1826-1907).<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_13713\" aria-describedby=\"caption-attachment-13713\" style=\"width: 199px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-13713\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/11\/ThorvThorodds.png\" alt=\"\" width=\"199\" height=\"294\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-13713\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">\u00deorvaldur Thoroddsen (1855-1921).<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>N\u00e1tt\u00farufr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/%C3%9Eorvaldur_Thoroddsen\">\u00deorvaldur Thoroddsen<\/a> t\u00f3k vi\u00f0 kynningarkeflinu af Benedikt me\u00f0\u00a0 allm\u00f6rgum al\u00fe\u00fd\u00f0legum greinum um n\u00fdjungar \u00ed stjarnv\u00edsindum \u00e1 \u00e1runum 1880-88. M\u00f6rgum \u00e1rum s\u00ed\u00f0ar, 1916-17, t\u00f3k hann svo aftur upp \u00fer\u00e1\u00f0inn, \u00fear sem fr\u00e1 var horfi\u00f0, og n\u00fa \u00ed bland vi\u00f0 heimspekilegar huglei\u00f0ingar. \u00cd n\u00e6stu f\u00e6rslu (<span style=\"color: #00ff00\">3b<\/span>) er \u00e6tlunin a\u00f0 segja n\u00e1nar fr\u00e1 al\u00fe\u00fd\u00f0uritum \u00deorvalds um hin n\u00fdju fr\u00e6\u00f0i. A\u00f0 sinni ver\u00f0ur \u00fev\u00ed l\u00e1ti\u00f0 n\u00e6gja a\u00f0 vitna \u00ed lokaor\u00f0in \u00ed grein hans, <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=2327235\">Hin n\u00fdja stj\u00f6rnulist<\/a>, fr\u00e1 1916 (bls. 12):<\/p>\n<blockquote><p>Me\u00f0 litsj\u00e1nni og lj\u00f3smyndaninni hefir mannkyni\u00f0 eignast tv\u00f6 n\u00fd skilningarvit, sem veita miklu meira v\u00ed\u00f0s\u00fdni um alheiminn en \u00e1\u00f0ur \u00feektist.<em> [&#8230;]<\/em> \u00deessi n\u00fdju skynjunarf\u00e6ri taka vi\u00f0 \u00e1\u00a0 sumum \u00feeim sv\u00e6\u00f0um, \u00fear sem afl sj\u00f3np\u00edpunnar \u00fer\u00fdtur. \u00deannig hefir n\u00fd v\u00edsindagrein skapast, stjarne\u00f0lis-fr\u00e6\u00f0in (\u00bbastr\u00f3f\u00fdsik\u00ab), og hefir h\u00fan \u00e1 seinni t\u00edmum veri\u00f0 stundu\u00f0 af miklu kappi \u00e1 stj\u00f6rnuturnum \u00ed m\u00f6rgum l\u00f6ndum. <em>[&#8230;]<\/em> St\u00f6\u00f0ugt eru menn a\u00f0 finna n\u00fdjar a\u00f0fer\u00f0ir og ranns\u00f3knart\u00e6ki til verkal\u00e9ttis og sk\u00fdringar \u00e1 hinum m\u00f6rgu fyrirbrig\u00f0um, sem v\u00edsindamennirnir eru a\u00f0 f\u00e1st vi\u00f0. Hin forna, \u00e6ruver\u00f0uga stj\u00f6rnuspeki<em> [\u00fe.e. stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i]<\/em> hefir teki\u00f0 miklum stakkaskiftum og breytingum s\u00ed\u00f0an \u00feessar n\u00fdju ranns\u00f3knir h\u00f3fust; h\u00fan \u00fe\u00f3tti stundum or\u00f0in nokku\u00f0 lin \u00ed s\u00f3knum og \u00feunglamaleg, en n\u00fa er h\u00fan or\u00f0in ung \u00ed anna\u00f0 sinn og hefir fengi\u00f0 v\u00e6ngi, sem bera hana \u00fat um allan geim.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00cd n\u00e6stu k\u00f6flum ver\u00f0ur rennt \u00e1 hundava\u00f0i yfir nokkur mikilv\u00e6g atri\u00f0i \u00ed \u00feessari \u00e1hugaver\u00f0u s\u00f6gu. \u00deeir sem vilja kafa d\u00fdpra, g\u00e6tu byrja\u00f0 \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 sko\u00f0a eftirfarandi heimildir:<\/p>\n<ul>\n<li>A. Hirshfeld, 2014: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=6d-hDwAAQBAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Starlight Detectives: How Astronomers, Inventors, and Eccentrics Discovered the Modern Universe.<\/a><\/li>\n<li>J. Hearnshaw, 2010: <a href=\"http:\/\/cdsads.u-strasbg.fr\/full\/2010JAHH...13...90H\">Auguste Comte&#8217;s blunder: an account of the first century of stellar spectroscopy and how it took one hundred years to prove that Comte was wrong!<\/a><\/li>\n<li>I. R. Morus, 2005: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=KMpULkaY7o8C&amp;source=gbs_navlinks_s\">When Physics Became King<\/a>.<\/li>\n<li>O. Gingerich, 1993: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=kwbwCAAAQBAJ&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">The Nineteenth-Century Birth of Astrophysics<\/a> (bls. 47-58).<\/li>\n<li>J. Meadows, 1984: <a href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/27852648?seq=1#page_scan_tab_contents\">The Origins of Astrophysics<\/a>.<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Samuel_Langley\">S. P. Langley<\/a>, 1888: <a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/newastronomy00langrich\/page\/n5\">The New Astronomy<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">Stj\u00f6rnulj\u00f3smyndun<\/span><br \/>\n<\/strong><\/h3>\n<p>Fyrstu stj\u00f6rnulj\u00f3smyndirnar voru teknar um og upp \u00far 1840, sk\u00f6mmu eftir a\u00f0 noth\u00e6f <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/History_of_photography\">lj\u00f3smyndat\u00e6kni<\/a> kom fyrst til s\u00f6gunnar. \u00de\u00f3tt hinn \u00feekkti stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingur, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/John_Herschel#Photography\">J. F. W. Herschel<\/a>, hafi \u00e1tt mikilv\u00e6gan \u00fe\u00e1tt \u00ed \u00fer\u00f3un sj\u00e1lfrar t\u00e6kninnar, li\u00f0u \u00f3tr\u00falega m\u00f6rg \u00e1r \u00fear til l\u00f6ggiltir stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingar t\u00f3ku almennt a\u00f0 l\u00edta \u00e1 stj\u00f6rnulj\u00f3smyndun sem gagnlega a\u00f0fer\u00f0 vi\u00f0 athuganir \u00e1 himintunglum.<\/p>\n<figure id=\"attachment_18590\" aria-describedby=\"caption-attachment-18590\" style=\"width: 349px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18590\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/Henry_Draper_1860s-300x245.jpg\" alt=\"\" width=\"349\" height=\"285\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Henry_Draper_1860s-300x245.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Henry_Draper_1860s.jpg 373w\" sizes=\"auto, (max-width: 349px) 100vw, 349px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18590\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">L\u00e6knirinn og \u00e1hugastj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Henry_Draper\">Henry Draper<\/a> a\u00f0 lj\u00f3smynda stjarnfr\u00e6\u00f0ileg fyrirb\u00e6ri \u00ed New York, sennilega \u00e1 sj\u00f6unda \u00e1ratugi n\u00edtj\u00e1ndu aldar. Hin \u00feekkta <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Henry_Draper_Catalogue\">HD-stj\u00f6rnuskr\u00e1<\/a> er vi\u00f0 hann kennd. F\u00f6\u00f0ur hans, efnafr\u00e6\u00f0ingnum<a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/John_William_Draper\"> J, W, Draper<\/a>, t\u00f3kst fyrstum manna a\u00f0 n\u00e1 <a href=\"https:\/\/lightsinthedark.com\/2016\/03\/23\/this-is-the-oldest-surviving-photo-of-the-moon\/\">lj\u00f3smynd af tunglinu<\/a> \u00e1ri\u00f0 1840. Mynd: Wikipedia.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Me\u00f0al merkra lj\u00f3smynda, sem teknar voru \u00e1 bernsku\u00e1rum listarinnar, m\u00e1 nefna mynd \u00feeirra Fizaus\u00a0 og Foucaults af s\u00f3laryfirbor\u00f0inu \u00e1ri\u00f0 1845 (myndina m\u00e1 sj\u00e1 fremst \u00ed f\u00e6rslunni). \u00c1 \u00e1runum \u00ed kringum 1850 l\u00e9t lj\u00f3smyndarinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/John_Adams_Whipple\">J. A. Whipple<\/a> mj\u00f6g til s\u00edn taka vi\u00f0 hina \u00fe\u00e1 tilt\u00f6lulega n\u00fdstofnu\u00f0u <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Harvard_College_Observatory\">stj\u00f6rnuathugunarst\u00f6\u00f0 Harvardh\u00e1sk\u00f3la<\/a> \u00ed samvinnu vi\u00f0 forst\u00f6\u00f0umann hennar, \u00e1hugastj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/William_Cranch_Bond\">W. C. Bond<\/a>, og son hans og s\u00ed\u00f0ar eftirmann, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/George_Phillips_Bond\">G. P. Bond<\/a>. \u00deeir notu\u00f0u me\u00f0al annars 15-\u00feumlunga (38 cm) <a href=\"https:\/\/pweb.cfa.harvard.edu\/about\/about-harvard-college-observatory\/about-great-refractor\">linsusj\u00f3nauka<\/a> stofnunarinnar til a\u00f0 taka fyrstu myndirnar af fastastj\u00f6rnum (Vegu og Kastor) \u00e1ri\u00f0 1850 og tveimur \u00e1rum s\u00ed\u00f0ar vel \u00feekkta mynd af tunglinu.<\/p>\n<figure id=\"attachment_18650\" aria-describedby=\"caption-attachment-18650\" style=\"width: 430px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18650\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/Vega1850-300x153.jpg\" alt=\"\" width=\"430\" height=\"219\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Vega1850-300x153.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Vega1850.jpg 502w\" sizes=\"auto, (max-width: 430px) 100vw, 430px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18650\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Bl\u00e1stjarnan Vega. Daguerre-mynd \u00feeirra Whipples\u00a0 og Bondfe\u00f0ga fr\u00e1 1850.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_5184\" aria-describedby=\"caption-attachment-5184\" style=\"width: 363px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-5184\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2018\/06\/Harvard_moon_1852-242x300.jpg\" alt=\"\" width=\"363\" height=\"451\" aria-describedby=\"caption-attachment-5184\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/Harvard_moon_1852-242x300.jpg 242w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/Harvard_moon_1852-825x1024.jpg 825w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/Harvard_moon_1852-768x954.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/Harvard_moon_1852-1237x1536.jpg 1237w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/Harvard_moon_1852.jpg 1649w\" sizes=\"auto, (max-width: 363px) 100vw, 363px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-5184\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Whipple t\u00f3k \u00feessa Daguerre-mynd af tunglinu \u00e1ri\u00f0 1852 me\u00f0 a\u00f0sto\u00f0 W. C. Bonds.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00dea\u00f0 voru fleiri en Bandar\u00edkjamenn, sem t\u00f3ku g\u00f3\u00f0ar stj\u00f6rnulj\u00f3smyndir \u00e1 \u00feessum t\u00edma. H\u00e9r er til d\u00e6mis ein fr\u00e1 Pr\u00fasslandi:<\/p>\n<figure id=\"attachment_13048\" aria-describedby=\"caption-attachment-13048\" style=\"width: 358px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-13048\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/10\/Berkowski1851-300x285.jpg\" alt=\"\" width=\"358\" height=\"340\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Berkowski1851-300x285.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Berkowski1851.jpg 499w\" sizes=\"auto, (max-width: 358px) 100vw, 358px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-13048\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Dagurre-mynd af <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Solar_eclipse_of_July_28,_1851\">almyrkvanum 28. j\u00fal\u00ed 1851<\/a> \u00ed K\u00f6ningsberg. \u00dearna m\u00e1 sj\u00e1 b\u00e6\u00f0i s\u00f3lstr\u00f3ka og k\u00f3r\u00f3nu s\u00f3lar.\u00a0 Myndina t\u00f3k J. Berkowski.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Me\u00f0al annarra merkra stj\u00f6rnulj\u00f3smyndara fr\u00e1 \u00feessum fyrstu \u00e1rum voru til d\u00e6mis breski \u00e1hugastj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Warren_De_la_Rue\">Warren De La Rue<\/a>, \u00edtalski jes\u00fa\u00edtinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Angelo_Secchi\">Angelo Secchi <\/a>og bandar\u00edki l\u00f6gfr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Lewis_Morris_Rutherfurd\">Lewis Rutherfurd<\/a>.<\/p>\n<p>A\u00f0 lokum eru h\u00e9r tv\u00e6r myndir af \u00feokustj\u00f6rnum (nebulae; sj\u00e1 n\u00e1nar \u00ed f\u00e6rslu (<span style=\"color: #00ff00\">2d<\/span>)):<\/p>\n<figure id=\"attachment_18652\" aria-describedby=\"caption-attachment-18652\" style=\"width: 398px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18652\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/Henry_Drape_Orion_nebula_1880_inverted-300x262.jpg\" alt=\"\" width=\"398\" height=\"348\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Henry_Drape_Orion_nebula_1880_inverted-300x262.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Henry_Drape_Orion_nebula_1880_inverted.jpg 450w\" sizes=\"auto, (max-width: 398px) 100vw, 398px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18652\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Henry Draper t\u00f3k fyrstu myndina af \u00d3r\u00edon\u00feokunni \u00e1ri\u00f0 1880. St\u00e6rstu stj\u00f6rnurnar eru mun sk\u00e6rari en sj\u00e1lf geim\u00feokan og \u00fev\u00ed verulega yfirl\u00fdstar \u00e1 myndinni.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_18954\" aria-describedby=\"caption-attachment-18954\" style=\"width: 416px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18954\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/Andromeda1888-222x300.jpg\" alt=\"\" width=\"416\" height=\"562\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Andromeda1888-222x300.jpg 222w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Andromeda1888.jpg 317w\" sizes=\"auto, (max-width: 416px) 100vw, 416px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18954\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Ein allra fyrsta <a href=\"https:\/\/www.ssplprints.com\/image\/105032\/roberts-isaac-andromeda-galaxy-m31-29-december-1888\">lj\u00f3smyndin<\/a> af Andr\u00f3medu\u00feokunni, tekin 1888. Lj\u00f3smyndari var verkfr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_Roberts\">I. Roberts<\/a>.<\/span><\/p>\n<p><\/figcaption><\/figure>\n<ul>\n<li>A. W. Hirshfield, 2004: <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/~einar\/SAGA\/SAGA\/Upphaf_stjoernuljosmynunar.pdf\">Picturing the Heavens<\/a>.<\/li>\n<li>D. Norman, 1938: <a href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/301575?seq=1#metadata_info_tab_contents\">The Development of Astronomical Photography<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Sennilega hafa \u00cdslendingar fr\u00e9tt tilt\u00f6lulega snemma af hinni n\u00fdja undri, lj\u00f3smyndinni. <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1972747\">Fyrstu myndirnar<\/a> voru teknar h\u00e9r \u00e1 landi \u00feegar \u00e1ri\u00f0 1845 og \u00ed <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000118061\/Edlisfraedi\">E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/a> Fischers fr\u00e1 1852 m\u00e1 til d\u00e6mis finna \u00e1g\u00e6ta l\u00fdsingu \u00e1 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Camera_obscura\">myrkurh\u00fasinu<\/a> (bls. 323-26). \u00c1 mi\u00f0ri s\u00ed\u00f0u 325 segir:<\/p>\n<blockquote><p>T\u00f3l \u00feetta hefir einkum fengi\u00f0 mikla \u00fe\u00fd\u00f0ingu \u00e1 seinni t\u00edmum, eptir a\u00f0 Frakklend\u00edngurinn Daguerre uppg\u00f6tva\u00f0i \u00fe\u00e1 hina undrunarver\u00f0u list, a\u00f0 geta teki\u00f0 me\u00f0 \u00fev\u00ed gl\u00f6ggar og varanlegar lj\u00f3smyndir af hverjum l\u00edkama, sem vera skyldi. &#8211; En \u00feessi list er svo m\u00f6rgum vandkv\u00e6\u00f0um bundin, og a\u00f0fer\u00f0in vi\u00f0 hana svo margbrotin, a\u00f0 v\u00e9r \u00feorum ekki a\u00f0 r\u00e1\u00f0ast \u00ed a\u00f0 l\u00fdsa henni.<\/p><\/blockquote>\n<p>M\u00e9r er ekki kunnugt um, a\u00f0 s\u00e9rstaklega hafi veri\u00f0 fjalla\u00f0 um stj\u00f6rnulj\u00f3smyndun \u00e1 \u00edslensku fyrr en l\u00f6ngu s\u00ed\u00f0ar, e\u00f0a \u00e1 \u00e1runum 1896-98. \u00de\u00e1 birtust tv\u00e6r al\u00fe\u00fd\u00f0legar greinar eftir franska stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Camille_Flammarion\">C. Flammarion<\/a> um hi\u00f0 mikla <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Carte_du_Ciel\">Carte du Ciel<\/a> verkefni:<\/p>\n<ul>\n<li>C. Flammarion, 1896:\u00a0<a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/2221171?iabr=on#page\/n7\/mode\/1up\/search\/Flammarion\/inflections\/true\">Undraver\u00f0a auga\u00f0<\/a>.<\/li>\n<li>C. Flammarion, 1898: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=2031500\">Lj\u00f3smyndan af himinhvolfinu, I hluti<\/a>, <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=2031505\">II hluti<\/a>, <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=2031507\">III hluti<\/a> og <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=2031526\">IV hluti<\/a>.<em><br \/>\n<\/em><\/li>\n<\/ul>\n<p>N\u00e1nar ver\u00f0ur r\u00e6tt um Flammarion og verk hans \u00ed n\u00e6stu f\u00e6rslu (<span style=\"color: #00ff00\">3b<\/span>).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">Lj\u00f3sm\u00e6lingar \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i<\/span><br \/>\n<\/strong><\/h3>\n<p>Allir stj\u00f6rnu\u00e1hugamenn kannast vi\u00f0 hin svok\u00f6llu\u00f0u <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Apparent_magnitude\">s\u00fdndarbirtustig<\/a>, sem skipa himin-tunglunum \u00ed flokka eftir \u00fev\u00ed hversu sk\u00e6rt \u00feau sk\u00edna \u00e1 n\u00e6turhimni. Flokkunina m\u00e1 rekja allt aftur til Forn-Grikkja, en \u00fea\u00f0 var ekki fyrr en 1856, sem <a href=\"http:\/\/articles.adsabs.harvard.edu\/\/full\/1968ASPL...10..145J\/0000145.000.html\">N. R. Pogson<\/a> lag\u00f0i fr\u00e6\u00f0ilegan grunn a\u00f0 m\u00e6likvar\u00f0anum me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 tengja birtustig hverrar stj\u00f6rnu beint vi\u00f0 lj\u00f3sfl\u00e6\u00f0i hennar (\u00fe.e. \u00fe\u00e1 lj\u00f3sorku stj\u00f6rnunnar, sem fellur \u00e1 hverja flatareiningu hj\u00e1 jar\u00f0neskum athuganda \u00e1 hverri sek\u00fandu).\u00a0 A\u00f0fer\u00f0irnar, sem nota\u00f0ar eru til a\u00f0 \u00e1kvar\u00f0a lj\u00f3sfl\u00e6\u00f0i\u00f0 eru margar og mismunandi, en allar falla \u00fe\u00e6r undir hattinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Photometry_(astronomy)\">lj\u00f3sm\u00e6lingar<\/a>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_18841\" aria-describedby=\"caption-attachment-18841\" style=\"width: 349px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18841\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/Photometer_Zoellner-269x300.jpg\" alt=\"\" width=\"349\" height=\"390\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Photometer_Zoellner-269x300.jpg 269w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Photometer_Zoellner.jpg 600w\" sizes=\"auto, (max-width: 349px) 100vw, 349px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18841\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Hinn fr\u00e6gi lj\u00f3sm\u00e6lir e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingsins <a href=\"https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Karl_Friedrich_Z%C3%B6llner\">K. F. Z\u00f6llners<\/a>. Athugandi vi\u00f0 <em>B<\/em> ber lj\u00f3s fr\u00e1 stj\u00f6rnu <em>A<\/em> saman vi\u00f0 lj\u00f3s fr\u00e1 steinol\u00edulampanum <em>P<\/em> til h\u00e6gri. Spegillinn ee&#8217; er h\u00e1lfgagns\u00e6r og <em>h<\/em>, <em>i<\/em> og <em>k<\/em> eru <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Nicol_prism\">Nicol-prismu<\/a> \u00far \u00edslensku silfurbergi. N\u00e1nari sk\u00fdringar \u00e1 myndinni er a\u00f0 finna \u00e1 bls. 95-96 \u00ed riti Z\u00f6llners, <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=BjIAAAAAQAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Photometrische Untersuchungen<\/a> fr\u00e1 1865. Myndin sj\u00e1lf er aftast (Tafel III, Fig. 2.) Lj\u00f3sm\u00e6lar af Z\u00f6llner-ger\u00f0 voru nota\u00f0ir vi\u00f0 <a href=\"http:\/\/articles.adsabs.harvard.edu\/\/full\/1899ApJ....10...59P\/0000059.000.html\">vi\u00f0amiklar m\u00e6lingar \u00e1 nor\u00f0urhveli stj\u00f6rnuhiminsins<\/a> \u00e1 \u00e1runum 1886-1905.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00cd \u00feessu sambandi er r\u00e9tt a\u00f0 nefna einnig <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Optical_rotation#History\">skautunarm\u00e6lingar<\/a>, sem franski n\u00e1tt\u00faruspeking- urinn, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Arago\">F. Arago<\/a>, innleiddi \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i \u00e1ri\u00f0 1811. \u00dea\u00f0 ger\u00f0i hann me\u00f0 skautunarm\u00e6ling- um <a href=\"http:\/\/adsbit.harvard.edu\/\/full\/1989JBAA...99..183D\/0000183.000.html\">\u00e1 tunglslj\u00f3si<\/a>.<\/p>\n<ul>\n<li>R. Miles, 2007: <a href=\"http:\/\/cdsads.u-strasbg.fr\/full\/2007JBAA..117..172M\">A light history of photometry: from Hipparchus to the Hubble Space Telescope<\/a>.<\/li>\n<li>J. B. Hearnshaw, 1996: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=Kp7G4IqK7woC&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">The Measurement of Starlight: Two Centuries of Astronomical Photometry<\/a>.<\/li>\n<li>Le\u00f3 Kristj\u00e1nsson, 2007-08: <span class=\"style16\"><span class=\"style9\"><span lang=\"IS\"><a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/leo\/Stjornufr.pdf\">Stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og silfurberg<\/a><\/span><\/span><\/span>.<\/li>\n<li>Le\u00f3 Kristj\u00e1nsson, 2008: <span class=\"style9\"><a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/~leo\/Astronomy.ppt\">Iceland spar and astronomy<\/a><\/span>.<\/li>\n<li>Le\u00f3 Kristj\u00e1nsson, 2012: <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/leo\/greinar_pdf\/hgss-3-117-2012.pdf\">Iceland spar and its legacy in science<\/a>.<\/li>\n<li>Le\u00f3 Kristj\u00e1nsson, 2013: <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/leo\/pdf\/Photometers.pdf\">Iceland spar in photometric equipment<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>Litr\u00f3f himintungla<\/strong><\/span><\/h3>\n<p><a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_Newton\">\u00cdsak Newton<\/a> var\u00f0 fyrstur til a\u00f0 rannsaka litasamsetningu s\u00f3larlj\u00f3ssins me\u00f0 a\u00f0fer\u00f0um, sem vi\u00f0 \u00ed dag k\u00f6llum v\u00edsindalegar. Jafnframt setti hann fram l\u00edfseiga kenningu \u00feess efnis, a\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Light#Particle_theory\">lj\u00f3si\u00f0 v\u00e6ri straumur agna<\/a>. \u00cd byrjun n\u00edtj\u00e1ndu aldar var hins vegar or\u00f0i\u00f0 lj\u00f3st, a\u00f0 mun au\u00f0veldara var a\u00f0 \u00fatsk\u00fdra margv\u00edslega eiginleika lj\u00f3ssins me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 gera r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri einhvers konar <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Light#Wave_theory\">\u00f6lduhreyfing<\/a>\u00a0 \u00ed\u00a0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Luminiferous_aether\">lj\u00f3svakanum<\/a>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_18603\" aria-describedby=\"caption-attachment-18603\" style=\"width: 339px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18603\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/Newton_19o\u0308ld-230x300.jpg\" alt=\"\" width=\"339\" height=\"442\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18603\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Newton rannsakar litasamsetningu s\u00f3larlj\u00f3ssins \u00e1ri\u00f0 1666. Teikning eftir J.A. Houston fr\u00e1 \u00fev\u00ed um 1870.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00c1ri\u00f0 1814 uppg\u00f6tva\u00f0i lj\u00f3sfr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_von_Fraunhofer\">J. Fraunhofer<\/a>, a\u00f0 litr\u00f3f s\u00f3lar er ekki samfellt, heldur eru \u00ed \u00fev\u00ed <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Fraunhofer_lines\">d\u00f6kkar l\u00ednur<\/a>, sem n\u00fa eru vi\u00f0 hann kenndar (sj\u00e1 teikninguna fremst \u00ed \u00feessari f\u00e6rslu). Reyndar haf\u00f0i n\u00e1tt\u00faruspekingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/William_Hyde_Wollaston\">W. H. Wollaston<\/a> komi\u00f0 auga \u00e1 nokkrar sl\u00edkar, \u00feegar \u00e1ri\u00f0 1802, en hann s\u00fdndi \u00feeim l\u00edtinn \u00e1huga. Hins vegar kortlag\u00f0i Fraunhofer l\u00ednurnar vandlega og nota\u00f0i \u00fe\u00e6r vi\u00f0 \u00fdmsar lj\u00f3sfr\u00e6\u00f0ilegar athuganir, svo sem \u00e1kv\u00f6r\u00f0un \u00e1 brotstu\u00f0lum gagns\u00e6rra efna. Hvorki hann n\u00e9 samt\u00edmamenn hans \u00e1ttu\u00f0u sig \u00e1 \u00fev\u00ed, hva\u00f0 orsaka\u00f0i l\u00ednurnar, og \u00fea\u00f0 var ekki fyrr en 45 \u00e1rum eftir a\u00f0 Fraunhofer s\u00e1 l\u00ednurnar \u00ed fyrsta sinn, a\u00f0 hi\u00f0 sanna kom \u00ed lj\u00f3s.<\/p>\n<ul>\n<li>M. W. Jackson, 2014:<a href=\"https:\/\/onlinelibrary.wiley.com\/doi\/pdf\/10.1002\/andp.201400807\"> Fraunhofer and his spectral lines<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<figure id=\"attachment_18961\" aria-describedby=\"caption-attachment-18961\" style=\"width: 441px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18961\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/fraunhofer_demonstration_spektrometer_fraunhofer-300x244.jpg\" alt=\"\" width=\"441\" height=\"359\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/fraunhofer_demonstration_spektrometer_fraunhofer-300x244.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/fraunhofer_demonstration_spektrometer_fraunhofer-768x625.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/fraunhofer_demonstration_spektrometer_fraunhofer.jpg 940w\" sizes=\"auto, (max-width: 441px) 100vw, 441px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18961\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Fraunhofer (standandi fyrir mi\u00f0ju) s\u00fdnir vinum og samstarfsm\u00f6nnum t\u00e6ki til litr\u00f3fskannana. Mynd: Fraunhofer-Gesellschaft.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Fraunhofer sko\u00f0a\u00f0i ekki a\u00f0eins litr\u00f3f s\u00f3larinnar, heldur einnig r\u00f3f tunglsins, reikistjarna og nokkurra fastastjarna. Hann t\u00f3k eftir \u00fev\u00ed, a\u00f0 r\u00f3f s\u00f3lstjarnanna voru mismunandi og \u00f6\u00f0ruv\u00edsi en s\u00f3larr\u00f3fi\u00f0. Hins vegar vissi hann ekki hvernig \u00e6tti a\u00f0 t\u00falka \u00feessar ni\u00f0urst\u00f6\u00f0ur og sneri s\u00e9r \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00f6\u00f0rum vi\u00f0fangsefnum.<\/p>\n<p>\u00cd \u00fe\u00fd\u00f0ingu J\u00f3nasar Hallgr\u00edmssonar \u00e1 <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000402495\/Stjornufraedi__lett_og_handa\">Stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i<\/a> Ursins segir undir lok kaflans um S\u00f3lstj\u00f6rnurnar (bls. 147):<\/p>\n<blockquote><p>M\u00e9r \u00feikir h\u00e6fa \u00e1 \u00feessum sta\u00f0 a\u00f0 minnast \u00e1, hva\u00f0 margbreittur liturinn er \u00e1 s\u00f3lstj\u00f6rnunum. Sumar \u00feeirra, t. a. m. Sir\u00edus, eru hv\u00edtlj\u00f3mandi, einsog s\u00f3lin er; aptur eru sumar rau\u00f0ar, svo sem Arct\u00farus \u00ed Nautamanni (alpha Bootis) og Antares \u00ed Drekamerkinu (alpha Scorpii). Svo l\u00edtur einnig \u00fat sem stj\u00f6rnulj\u00f3si\u00f0 sje \u00f3l\u00edkt s\u00f3larlj\u00f3si voru a\u00f0 meiru enn litnum til.<\/p><\/blockquote>\n<p>Og \u00e1fram:<\/p>\n<blockquote><p>Fraunhofer reindi, a\u00f0 sko\u00f0a litarmind \u00fe\u00e1 er verdur af a\u00f0 s\u00f3largeislarnir brotna \u00ed \u00fer\u00edstrendu gleri og samsvarar litum fri\u00f0arbogans, og fann hann \u00ed litarmind \u00feeirri markver\u00f0ar svartar r\u00e1kir \u00ed einskor\u00f0a\u00f0ri r\u00f6\u00f0; enn f\u00e6ri hann eins me\u00f0 birtu af eldi e\u00f0ur kolulj\u00f3si, komu \u00feessar r\u00e1kir fram \u00ed annari r\u00f6\u00f0; af \u00fev\u00ed m\u00e1 r\u00e1\u00f0a, a\u00f0 s\u00f3larlj\u00f3si\u00f0 muni vera annars e\u00f0lis enn kolulj\u00f3si\u00f0 er. Enn Fraunhofer hefir einnig ransaka\u00f0 lj\u00f3s Sir\u00edusar, og sje\u00f0 a\u00f0 \u00fea\u00f0 hefir a\u00f0rar randir enn s\u00f3larlj\u00f3si\u00f0; svo er um Tv\u00edburastj\u00f6rnurnar (Castor og Pollux), a\u00f0 lj\u00f3s \u00feeirra er fr\u00e1breitt b\u00e6\u00f0i s\u00f3larlj\u00f3sinu og lj\u00f3si Sir\u00edusar.<\/p><\/blockquote>\n<p>A\u00f0 mati Ursins \u00e1tti umr\u00e6\u00f0a af \u00feessu tagi eiginlega ekki heima \u00ed riti um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og \u00fev\u00ed endar kaflinn \u00e1 \u00feessum or\u00f0um:<\/p>\n<blockquote><p>Enn hverfum n\u00fa aptur fr\u00e1 \u00feessu efni, er einkum \u00e1 s\u00e9r sta\u00f0 \u00ed lj\u00f3sfr\u00e6\u00f0inni (Optik), og minnumst heldur hins, er stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0in f\u00e6r ennframar sagt um s\u00f3lstj\u00f6rnurnar.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00c1ri\u00f0 1859 komust e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Gustav_Kirchhoff\">G. R. Kirchhoff<\/a>\u00a0 og efnafr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Bunsen\">R. W. E. Bunsen <\/a>a\u00f0 \u00fev\u00ed me\u00f0 tilraunum, a\u00f0 litr\u00f3fsl\u00ednurnar\u00a0 eru \u00ed raun einskonar fingraf\u00f6r frumefnanna. Me\u00f0 ranns\u00f3knum \u00e1 \u00feeim er h\u00e6gt a\u00f0 efnagreina, ekki a\u00f0eins margskonar l\u00fdsandi fyrirb\u00e6ri, heldur einnig kalt efni, svo framarlega sem \u00fea\u00f0 hleypir einhverju lj\u00f3si \u00ed gegnum sig.<\/p>\n<figure id=\"attachment_18394\" aria-describedby=\"caption-attachment-18394\" style=\"width: 322px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18394\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/220px-Bunsen-Kirchhoff.jpg\" alt=\"\" width=\"322\" height=\"438\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18394\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Frumkv\u00f6\u00f0larnir <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Gustav_Kirchhoff\">G. R. Kirchhoff<\/a> (til vinstri) og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Bunsen\">R. W. E. Bunsen<\/a>. Mynd: Wikipedia.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_18895\" aria-describedby=\"caption-attachment-18895\" style=\"width: 435px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18895\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/Kirchhoff-Bunsen-Spectroscope1860_2-300x172.jpg\" alt=\"\" width=\"435\" height=\"250\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff-Bunsen-Spectroscope1860_2-300x172.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff-Bunsen-Spectroscope1860_2-1024x587.jpg 1024w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff-Bunsen-Spectroscope1860_2-768x440.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff-Bunsen-Spectroscope1860_2-1536x880.jpg 1536w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff-Bunsen-Spectroscope1860_2-2048x1173.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 435px) 100vw, 435px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18895\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Fyrsta litsj\u00e1 \u00feeirra Kirchhoffs og Bunsens. Myndin birtist \u00e1ri\u00f0 1860 \u00ed grein \u00feeirra f\u00e9laga, <a href=\"https:\/\/core.ac.uk\/download\/pdf\/32584056.pdf\">Chemische Analyse durch Spectralbeobachtungen<\/a>, \u00fear sem finna m\u00e1 n\u00e1nari sk\u00fdringar (til er stytt \u00fatg\u00e1fa af greininni \u00ed <a href=\"https:\/\/www.chemteam.info\/Chem-History\/Kirchhoff-Bunsen-1860.html\">enskri \u00fe\u00fd\u00f0ingu<\/a>).<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_18921\" aria-describedby=\"caption-attachment-18921\" style=\"width: 441px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18921\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/Kirchhoff_Bunsen_spectra1860-300x187.jpg\" alt=\"\" width=\"441\" height=\"275\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff_Bunsen_spectra1860-300x187.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff_Bunsen_spectra1860-1024x639.jpg 1024w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff_Bunsen_spectra1860-768x479.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff_Bunsen_spectra1860.jpg 1200w\" sizes=\"auto, (max-width: 441px) 100vw, 441px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18921\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Aftast \u00ed <a href=\"https:\/\/core.ac.uk\/download\/pdf\/32584056.pdf\">grein<\/a> \u00feeirra Kirchhoffs og Bunsens fr\u00e1 1860 (Taf. II) er \u00feessi mynd af litr\u00f3fi frumefnanna <em>Ka<\/em>, <em>Na<\/em>, <em>Li<\/em>, <em>Sr<\/em>, <em>Ca<\/em> og <em>Ba<\/em> \u00e1samt hluta af s\u00f3larr\u00f3finu (efst). Sj\u00e1 m\u00e1, a\u00f0 sumar af d\u00f6kku l\u00ednunum \u00ed litr\u00f3fi s\u00f3lar passa vi\u00f0 \u00e1kve\u00f0nar <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Emission_spectrum\">lj\u00f3ml\u00ednur<\/a> frumefnanna, t.d. sk\u00e6rgulu <em>Na<\/em>-l\u00ednuna.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_18976\" aria-describedby=\"caption-attachment-18976\" style=\"width: 443px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18976\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/Kirchhoff-spectrum1861-300x186.jpg\" alt=\"\" width=\"443\" height=\"275\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff-spectrum1861-300x186.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/Kirchhoff-spectrum1861.jpg 630w\" sizes=\"auto, (max-width: 443px) 100vw, 443px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18976\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Hluti af litr\u00f3fi s\u00f3lar. Teikningin er \u00far hinni \u00feekktu grein Kirchhoffs fr\u00e1 1861, <a href=\"https:\/\/books.google.co.uk\/books?id=f5Kq_h601ugC&amp;source=gbs_navlinks_s\">Untersuchungen \u00fcber das Sonnenspectrum und die Spectren der chemischen Elemente<\/a> (Taf. II). Framhaldi\u00f0, <a href=\"https:\/\/books.google.co.uk\/books?id=oveKpJB4XU8C&amp;source=gbs_navlinks_s\">Zweiter Theil<\/a>, kom \u00fat tveimur \u00e1rum s\u00ed\u00f0ar.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00dea\u00f0 var \u00feessi uppg\u00f6tvun \u00feeirra Kirchhoffs og Bunsens, sem fyrst og fremst hleypi af sta\u00f0 stjarnv\u00edsindabyltingunni miklu, um og upp \u00far 1860. Mikilv\u00e6gt er \u00fe\u00f3 a\u00f0 hafa \u00ed huga, a\u00f0 \u00e1 \u00feessum sama t\u00edma var s\u00edgild <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/History_of_thermodynamics\">varmafr\u00e6\u00f0i<\/a>, me\u00f0 s\u00ednum mikilv\u00e6gu hugt\u00f6kum og l\u00f6gm\u00e1lum, \u00feegar komin til s\u00f6gunnar og b\u00e6\u00f0i <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Kinetic_theory_of_gases#History\">safne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/a> og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/History_of_electromagnetic_theory#Maxwell\">rafsegulfr\u00e6\u00f0i<\/a> voru \u00ed m\u00f3tun. \u00deegar fram li\u00f0u stundir, komu allar \u00feessar fr\u00e6\u00f0igreinar a\u00f0 g\u00f3\u00f0um notum \u00ed tilraunum stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0-inga til a\u00f0 skilja ger\u00f0 og \u00fer\u00f3un s\u00f3larinnar og annarra s\u00f3lstjarna.<\/p>\n<p>\u00c1 n\u00e6stu \u00e1rum og \u00e1ratugum eftir t\u00edmam\u00f3tauppg\u00f6tvun Kirchhoffs og Bunsens \u00e1ttu margir eftir a\u00f0 stu\u00f0la a\u00f0 \u00fer\u00f3un litr\u00f3fsm\u00e6linga \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og koma \u00feeim \u00ed \u00fea\u00f0 horf, sem s\u00ed\u00f0ar var\u00f0. \u00dear m\u00e1 me\u00f0al annarra nefna \u00edtalska stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Giovanni_Battista_Donati\">G. B. Donati<\/a>, \u00edtalska jes\u00fa\u00edtann <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Angelo_Secchi\">Angelo Secchi<\/a>, bandar\u00edska l\u00f6gfr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Lewis_Morris_Rutherfurd\">Lewis Rutherfurd<\/a>, s\u00e6nska e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Anders_Jonas_%C3%85ngstr%C3%B6m\">A. J. \u00c5ngstr\u00f6m<\/a>, enska \u00e1hugastj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/William_Huggins\">W. Huggins<\/a>, enska \u00e1hugastj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Norman_Lockyer\">J. N. Lockyer<\/a>, \u00fe\u00fdska stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Hermann_Carl_Vogel\">H. C. Vogel<\/a>, franska \u00e1hugastj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Norman_Lockyer\">P. J. C. Janssen<\/a>, bandar\u00edska e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Henry_Augustus_Rowland\">H. A. Rowland<\/a> og marga fleiri.<\/p>\n<figure id=\"attachment_13023\" aria-describedby=\"caption-attachment-13023\" style=\"width: 522px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-13023\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/10\/secchi1-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"522\" height=\"348\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/secchi1-300x200.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/secchi1.jpg 700w\" sizes=\"auto, (max-width: 522px) 100vw, 522px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-13023\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">\u00deessi mynd af stj\u00f6rnur\u00f3fum birtist upphaflega \u00ed b\u00f3k A. Sacchis, <a href=\"https:\/\/books.google.co.uk\/books?id=yORQYMtE95MC&amp;source=gbs_navlinks_s\">Le stelle: Saggio di astronomia siderale<\/a>, \u00e1ri\u00f0 1877. Efst er litr\u00f3f s\u00f3lar, \u00fe\u00e1 S\u00edr\u00edusar, Betelg\u00e1ss og loks Ras Algethi (\u03b1 Herculis). H\u00f6fundurinn notast vi\u00f0 l\u00ednuheiti Fraunhofers (l\u00edna <em>A<\/em> stafar reyndar af \u00edsogi \u00ed lofthj\u00fapi jar\u00f0ar).<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>H\u00e9r ver\u00f0ur saga litr\u00f3fsm\u00e6linga ekki rakin frekar. \u00deeim, sem vilja kynna s\u00e9r efni\u00f0 n\u00e1nar, m\u00e1 benda \u00e1 eftirfarandi yfirlitsgreinar sem og vi\u00f0b\u00f3tarumfj\u00f6llun \u00ed s\u00ed\u00f0ari f\u00e6rslum.<\/p>\n<ul>\n<li>J. B. Hearnshaw, 2014: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=HNbSAgAAQBAJ&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">The Analysis of Starlight: Two Centuries of Astronomical Spectroscopy<\/a>.<\/li>\n<li>J. Hearnshaw, 2010: <a href=\"http:\/\/cdsads.u-strasbg.fr\/full\/2010JAHH...13...90H\">Auguste Comte&#8217;s blunder: an account of the first century of stellar spectroscopy and how it took one hundred years to prove that Comte was wrong!<\/a><\/li>\n<li>M. Stanley, 2010: <a href=\"http:\/\/adsabs.harvard.edu\/full\/2010JAHH...13..105S\">Spectroscopy &#8211; so what?<\/a><\/li>\n<li>B. J. Becker, 2003: <a href=\"https:\/\/faculty.humanities.uci.edu\/bjbecker\/astrophysics.html\">Spectroscopy and the Rise of Astrophysics<\/a>.<\/li>\n<li>K. Hentschel, 1999: <a href=\"http:\/\/articles.adsabs.harvard.edu\/\/full\/1999JHA....30...93H\/0000093.000.html\">Photographic Mapping of the Solar Spectrum 1864-1900, Part I<\/a> &amp; <a href=\"http:\/\/articles.adsabs.harvard.edu\/full\/1999JHA....30..201H\">Part II<\/a>.<\/li>\n<li>D. Sobel, 2016: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=wcq-CwAAQBAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">The Glass Universe: How the Ladies of the Harvard Observatory Took the Measure of the Stars.<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>Benedikt Gr\u00f6ndal, s\u00f3lin og lj\u00f3si\u00f0<br \/>\n<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>\u00deegar lei\u00f0 \u00e1 uppl\u00fdsingart\u00edmann, voru r\u00e1\u00f0amenn \u00ed Evr\u00f3pu og Bandar\u00edkjunum almennt farnir a\u00f0 \u00e1tta sig \u00e1, hversu miki\u00f0 gagn m\u00e6tti hafa af skipul\u00f6g\u00f0um v\u00edsindaranns\u00f3knum. \u00cd kj\u00f6lfari\u00f0 rann upp framfaraskei\u00f0 \u00e1 m\u00f6rgum svi\u00f0um, me\u00f0al annars \u00ed greinum eins og e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og efnafr\u00e6\u00f0i. Kennsla var aukin \u00ed raunv\u00edsindum vi\u00f0 \u00e6\u00f0ri menntastofnanir og n\u00fdjum ranns\u00f3knarstofum komi\u00f0 \u00e1 f\u00f3t. Um mi\u00f0ja n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld voru margir h\u00e1sk\u00f3lar \u00feegar farnir a\u00f0 \u00fatskrifa s\u00e9rfr\u00e6\u00f0inga me\u00f0 pr\u00f3fgr\u00e1\u00f0ur \u00ed einst\u00f6kum raunv\u00edsindum, nokku\u00f0 sem ekki haf\u00f0i \u00e1\u00f0ur t\u00ed\u00f0kast.<\/p>\n<p>Ein aflei\u00f0ingin af \u00feessari \u00fer\u00f3un \u00e1 Vesturl\u00f6ndum var aukinn \u00e1hugi almennings \u00e1 n\u00e1tt\u00faruv\u00edsindum og t\u00e6kni, sem aftur kalla\u00f0i \u00e1 fj\u00f6lgun al\u00fe\u00fd\u00f0urita. Sem d\u00e6mi m\u00e1 nefna, a\u00f0 \u00feegar lei\u00f0 \u00e1 seinni hluta n\u00edtj\u00e1ndu aldar, var fj\u00f6ldi fr\u00e6\u00f0slurita um stjarnv\u00edsindi or\u00f0inn svo mikill, a\u00f0 oft er erfitt a\u00f0 \u00e1tta sig \u00e1, hva\u00f0a erlendu heimildir \u00edslenskir al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0arar \u00feess t\u00edma studdust vi\u00f0 \u00ed verkum s\u00ednu, nema \u00fe\u00e6r s\u00e9u s\u00e9rstaklega nefndar.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/Benedikt_Sveinbjarnarson_Gr%C3%B6ndal\">Benedikt Gr\u00f6ndal Sveinbjarnarson<\/a> var\u00f0 fyrstur \u00cdslendinga til a\u00f0 kynna litr\u00f3fsm\u00e6lingar og notkun \u00feeirra \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i fyrir l\u00f6ndum s\u00ednum. \u00dea\u00f0 var \u00ed kaflanum um s\u00f3lina \u00ed ritger\u00f0inni <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=2043547\">T\u00edminn<\/a>, sem hann birti \u00ed eigin t\u00edmariti, <em>Gefn<\/em>, \u00e1ri\u00f0 1872, \u00e1 me\u00f0an hann bj\u00f3 enn \u00ed Kaupmannah\u00f6fn. \u00deessi skemmtilega og vel skrifa\u00f0a grein fjallar ekki um e\u00f0li t\u00edmans,\u00a0 eins og \u00e6tla m\u00e6tti af nafninu, heldur er \u00fea\u00f0 tilgangur Benedikts (bls. 21),<\/p>\n<blockquote><p>\u00fe\u00f3 \u00fea\u00f0 raunar s\u00e9 nokku\u00f0 st\u00f3rkostleg hugmynd, a\u00f0 vilja gefa yfirlit yfir allt heimsl\u00edfi\u00f0\u00a0 \u00e1 f\u00e1einum bl\u00f6\u00f0um, \u00fe\u00e1 r\u00e1\u00f0umst v\u00e9r engu a\u00f0 s\u00ed\u00f0ur \u00ed \u00fea\u00f0, \u00fev\u00ed rit \u00feetta er svo l\u00edti\u00f0, en hi\u00f0 einstaka svo miki\u00f0, a\u00f0 v\u00e9r getum ekki fari\u00f0 \u00f6\u00f0ruv\u00edsi a\u00f0.<\/p><\/blockquote>\n<p>Greinin er \u00ed tveimur hlutum, A og B. Hluti A er h\u00f6r\u00f0 heims\u00e1deila og gefur sannarlega g\u00f3\u00f0a hugmynd um \u00e1lit Benedikts \u00e1\u00a0 \u201e<em>enu borgaralega l\u00edfi mannanna um \u00feessar mundir.\u201c<\/em> Hluti B er \u00ed \u00feremur k\u00f6flum og fjallar um \u00fea\u00f0, hvernig \u201e<em>ranns\u00f3knir \u00e1 e\u00f0li tilverunnar e\u00f0a alheimsins hafa \u00e1 enum seinustu t\u00edmum fari\u00f0 \u00ed \u00ferj\u00e1r a\u00f0alstefnur, sem eru \u00feessar: <strong>1<\/strong>, ranns\u00f3knir um s\u00f3lina; <strong>2<\/strong>, ranns\u00f3knir um uppruna og \u00e6ttlei\u00f0ingu jurta og d\u00fdra, og <strong>3<\/strong>, ranns\u00f3knir um sj\u00e1lft mannkyni\u00f0 e\u00f0a mannfr\u00e6\u00f0i.<\/em>\u201c &#8211; H\u00e9r ver\u00f0ur a\u00f0eins r\u00e6tt um fyrsta kaflann.<\/p>\n<figure id=\"attachment_18869\" aria-describedby=\"caption-attachment-18869\" style=\"width: 310px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-18869\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/05\/B_Grondal_2-184x300.jpg\" alt=\"\" width=\"310\" height=\"505\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-18869\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Benedikt Gr\u00f6ndal vi\u00f0 lestur. \u00d3v\u00edst er hven\u00e6r myndin er tekin.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00cd upphafi umfj\u00f6llunar sinnar um s\u00f3lina (bls. 28- 36) segir Benedikt me\u00f0al annars:<\/p>\n<blockquote><p>V\u00e9r h\u00f6fum \u00e1\u00f0ur \u00ed riti \u00feessu geti\u00f0 \u00feess, a\u00f0 s\u00f3lin ynni allt sem \u00e1 j\u00f6r\u00f0unni er; fyrir hennar krapt lifnar l\u00edfi\u00f0, og \u00feegar h\u00fan hverfur, \u00fe\u00e1 sofnar \u00fea\u00f0 e\u00f0a dofnar; h\u00fan er ors\u00f6k til allrar litarpr\u00fd\u00f0i og allrar fegur\u00f0ar, og h\u00fan r\u00e6\u00f0ur jafnt fj\u00f6ri andans sem krapti l\u00edkamans.<\/p><\/blockquote>\n<p>N\u00e6st kemur stutt og frekar \u00f3fullkomi\u00f0 yfirlit um fyrri hugmyndir manna um s\u00f3lina, r\u00e6tt um fjarl\u00e6g\u00f0 hennar og helstu eiginleika, svo sem st\u00e6r\u00f0, \u00feyngd (massa) og m\u00f6ndul- sn\u00faning. \u00de\u00e1 er minnst \u00e1 kenningar t\u00f3nlistarmannsins og \u00e1hugastj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingsins <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/William_Herschel\">W. Herschels<\/a> og fleiri um s\u00f3lbletti og s\u00f3lk\u00f3r\u00f3nu (bls. 30):<\/p>\n<blockquote><p>Og af \u00f6llu \u00feessu r\u00e9\u00f0u menn \u00fea\u00f0, a\u00f0 \u00feessir d\u00f6kku s\u00f3larblettir v\u00e6ri \u00ed rauninni sj\u00e1lfur s\u00f3larhn\u00f6tturinn, dimmur og svartur, en umkringdur geislandi himinlj\u00f3ma, sem streymdi \u00fat vi\u00f0\u00a0 s\u00f3larm\u00f6ndlana \u00e1 l\u00edkan h\u00e1tt og nor\u00f0urlj\u00f3s og su\u00f0urlj\u00f3s vi\u00f0 jar\u00f0ar\u00e1sana, menn ger\u00f0u s\u00e9r af \u00feessu margar hugmyndir um a\u00f0 s\u00f3lin v\u00e6ri byg\u00f0ur hn\u00f6ttur og \u00e1litu \u00fea\u00f0 jafnvel \u00f3hugsandi a\u00f0 sl\u00edkt feiknahvel ekki v\u00e6ri alsett skyns\u00f6mum verum: sumir h\u00e9ldu \u00fear v\u00e6ri s\u00e6lusta\u00f0ur; sumir \u00fea\u00f0 gagnst\u00e6\u00f0a, og\u00a0 hugsun manna t\u00e1lma\u00f0ist ekki af neinni l\u00edkamlegri ranns\u00f3kn \u00e1 \u00feessu reikandi flugi, sem heldur ekki var von.<\/p><\/blockquote>\n<p>Benedikt f\u00e6rir s\u00ed\u00f0an r\u00f6k gegn \u00feessum hugmyndum og bendir me\u00f0al annars \u00e1, a\u00f0 \u201e<em>s\u00f3lin <\/em>[s\u00e9]<em> svo heit, a\u00f0 h\u00fan getur jafnvel ekki veri\u00f0 br\u00e1\u00f0in eldvella e\u00f0a eins og gl\u00f3andi dropi \u00ed geiminum; hiti hennar er vo mikill a\u00f0 h\u00fan hl\u00fdtur a\u00f0 vera lopthn\u00f6ttur<\/em>.\u201c Sennilega hefur Benedikt \u00feetta, beint e\u00f0a \u00f3beint, eftir franska stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingnum <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Herv%C3%A9_Faye\">H. Faye<\/a>, sem \u00e1ri\u00f0 1865 setti einna fyrstur fram hugmyndir um s\u00f3lina sem l\u00fdsandi gask\u00falu. S\u00e1 \u00e1g\u00e6ti ma\u00f0ur er \u00fe\u00f3 ekki nefndur til s\u00f6gunnar fyrr en s\u00ed\u00f0ar, \u00ed br\u00e1\u00f0skemmtilegri umfj\u00f6llun um n\u00fa \u00farelta kenningu um e\u00f0li s\u00f3larinnar (bls. 35-36). \u00cd \u00feessu sambandi er r\u00e9tt a\u00f0 nefna, a\u00f0 hi\u00f0 gagnlega l\u00f6gm\u00e1l e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingsins <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Josef_Stefan\">J. Stefans<\/a> um <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Stefan%E2%80%93Boltzmann_law\">samband \u00fatgeislunar og hitastigs<\/a> var ekki birt fyrr en 1879. Fyrir \u00feann t\u00edma var n\u00e6r \u00fatiloka\u00f0 a\u00f0 \u00e1\u00e6tla hita s\u00f3larinnar.<\/p>\n<p>Tali\u00f0 er a\u00f0 hugmyndir Fayes hafi veri\u00f0 kveikjan a\u00f0 hinni merku tilraun <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Jonathan_Homer_Lane\">J. H. Lanes<\/a> til a\u00f0 reikna \u00fat innri ger\u00f0 s\u00f3larinnar \u00e1ri\u00f0 1870. \u00cd kj\u00f6lfari\u00f0 l\u00f6g\u00f0u verkfr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/August_Ritter\">A. Ritter<\/a> og e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Emden\">R. Emden<\/a> frekari grunn a\u00f0 fr\u00e6\u00f0unum um ger\u00f0 og \u00fer\u00f3un s\u00f3lstjarna, sem \u00feeir <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Arthur_Eddington\">A. Eddington<\/a>, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/James_Jeans\">J. Jeans<\/a>, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Edward_Arthur_Milne\">E. A. Milne<\/a> og fleiri endurb\u00e6ttu svo verulega \u00e1 fyrsta fj\u00f3r\u00f0ungi tuttugustu aldar. Um \u00fea\u00f0 efni ver\u00f0ur n\u00e1nar r\u00e6tt \u00ed s\u00ed\u00f0ari f\u00e6rslum.<\/p>\n<ul>\n<li>A. H. Batten, 2013: <a href=\"http:\/\/cdsads.u-strasbg.fr\/full\/2013JAHH...16..287B\">From the death of the solarians to the birth of astrophysics<\/a>.<\/li>\n<li>M. J. Crowe, 2011: <a href=\"http:\/\/cdsads.u-strasbg.fr\/full\/2011JAHH...14..169C\">The Surprising History of Claims for Life on the Sun<\/a>.<\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2017: <span style=\"font-size: 12pt\"><a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/11\/14\/solblettarannsoknir-christians-horrebow-i-sivalaturni-med-thatttoku-eyjolfs-jonssonar-og-rasmusar-lievog\/\">S\u00f3lblettaranns\u00f3knir Christians Horrebow \u00ed S\u00edvalaturni me\u00f0 \u00fe\u00e1ttt\u00f6ku Eyj\u00f3lfs J\u00f3nssonar og Rasmusar Lievog<\/a>.<\/span><\/li>\n<li>H. Faye, 1865: <em>Sur la constitution physique du Soleil<\/em> (ensk \u00fe\u00fd\u00f0ing: <a href=\"http:\/\/ptep-online.com\/2011\/PP-26-05.PDF\">On the Physical Constitution of the Sun<\/a>).<\/li>\n<li>J. H. Lane, 1870: <a href=\"https:\/\/zenodo.org\/record\/1450030\">On the theoretical temperature of the Sun, under the hypothesis of a gaseous mass maintaining its volume by its internal heat, and depending on the laws of gases as known to terrestrial experiment<\/a>.<\/li>\n<li>J. Stefan, 1879: <a href=\"http:\/\/www.ing-buero-ebel.de\/strahlung\/Original\/Stefan1879.pdf\">\u00dcber die Beziehung zwischen der W\u00e4rmestrahlung und der Temperatur<\/a>.<\/li>\n<li>A. Ritter, 1898: <a href=\"http:\/\/cdsads.u-strasbg.fr\/full\/1898ApJ.....8..293R\">On the Constitution of Gaseous Celestial Bodies<\/a>.<\/li>\n<li>R. Emden, 1907: <a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/gaskugelnanwend00emdegoog\/page\/n5\/mode\/2up\">Gaskugeln: Anwendungen der mechanischen W\u00e4rmetheorie auf kosmologische und meteorologische probleme<\/a>. <cite id=\"CITEREFLane1870\" class=\"citation journal cs1\"><\/cite><\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00c1 s\u00ed\u00f0u 31 \u00ed grein Benedikts hefst umfj\u00f6llunin um <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Light#Descartes\">lj\u00f3s<\/a> og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Fraunhofer_lines\">litr\u00f3f<\/a>:<\/p>\n<blockquote><p>S\u00f3larlj\u00f3si\u00f0 er \u00ed sj\u00e1lfu s\u00e9r hv\u00edtt e\u00f0a litarlaust; en eins og allir vita, \u00fe\u00e1 skiptist \u00fea\u00f0 \u00ed sj\u00f6 liti, sem koma fram \u00ed regnboganum. L\u00e1ti menn n\u00fa s\u00f3largeisla falla inn \u00ed dimt herbergi \u00ed gegnum \u00feraungva rifu og haldi \u00fer\u00edstrendu gleri fyrir, \u00fe\u00e1 sj\u00e1st enir s\u00f6mu litir og \u00feeir sem \u00ed regnboganum eru. Me\u00f0 n\u00e1kv\u00e6mari sko\u00f0an, sem fyrst var ger\u00f0 af Wollaston 1802, og s\u00ed\u00f0an af Fraunhofer 1817, komust menn a\u00f0 \u00fev\u00ed, a\u00f0 \u00ed \u00feessum regnbogalitum eru svartar r\u00e1kir h\u00e9r og hvar.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00de\u00e1 er sagt fr\u00e1 uppg\u00f6tvun Kirchhoffs og Bunsens me\u00f0 \u00feessum or\u00f0um:<\/p>\n<blockquote><p>\u00deessar sv\u00f6rtu r\u00e1kir segja fr\u00e1 efnissamsetningi s\u00f3larinnar, h\u00fan ritar sj\u00e1lf \u00feetta fur\u00f0ulega m\u00e1l, \u00feessar r\u00fanir sem er n\u00fa loksins b\u00fai\u00f0 a\u00f0 r\u00e1\u00f0a. \u00deessi uppg\u00f6tvun er ger\u00f0 af Kirchhoff fyrir f\u00e1m \u00e1rum. Hann sko\u00f0a\u00f0i s\u00f3largeislann \u00ed megnu st\u00e6kkunargleri, og fann \u00ed honum m\u00f6rg \u00fe\u00fasund svartar r\u00e1kir. <em>[&#8230;]<\/em> N\u00fa hafa menn hita\u00f0 b\u00e6\u00f0i lofttegundir og m\u00e1lma og gert \u00fe\u00e1 gl\u00f3andi, ok sko\u00f0a\u00f0 lj\u00f3s \u00feeirra \u00ed st\u00e6kkunarglerum, og fundi\u00f0 me\u00f0 \u00feessu m\u00f3ti samhlj\u00f3\u00f0an \u00e1 milli \u00feeirra og s\u00f3larlj\u00f3ssins. Og me\u00f0 \u00feessu m\u00f3ti hafa menn geta\u00f0 sanna\u00f0, a\u00f0 \u00ed s\u00f3linni s\u00e9 a\u00f0 mestu leyti en s\u00f6mu efni, sem \u00e1 j\u00f6r\u00f0unni eru, en sem gl\u00f3andi lopt, og ekki h\u00f6r\u00f0 e\u00f0a \u00fe\u00e9tt.<\/p><\/blockquote>\n<p>S\u00ed\u00f0ar \u00ed greininni r\u00e6\u00f0ir Benedikt frekar um \u00fea\u00f0, hvernig efnagreina megi hluti me\u00f0 \u00fev\u00ed sko\u00f0a litr\u00f3f \u00feeirra \u00ed loftkenndu \u00e1standi (bls. 34-35). \u00deeirri umfj\u00f6llun l\u00fdkur\u00a0 me\u00f0 or\u00f0unum:<\/p>\n<blockquote><p>Menn hafa einnig sko\u00f0a\u00f0 stj\u00f6rnulj\u00f3s \u00e1 \u00feenna h\u00e1tt og fundi\u00f0 hi\u00f0 sama: menn hafa \u00fear fundi\u00f0 hin s\u00f6mu frumefni og \u00e1 vorum hnetti.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00deegar Benedikt samdi ritger\u00f0 s\u00edna um s\u00f3lina, var li\u00f0in r\u00fam h\u00e1lf \u00f6ld fr\u00e1 \u00fev\u00ed kenningin um <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Young%27s_interference_experiment#Acceptance_of_the_wave_theory_of_light\">lj\u00f3si\u00f0 sem bylgjur<\/a> haf\u00f0i fest sig \u00ed sessi \u00ed hinum vestr\u00e6na heimi.\u00a0 Um \u00feetta segir \u00e1 s\u00ed\u00f0u 32:<\/p>\n<blockquote><p><a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Newton_disc\">Hinir sj\u00f6 litir<\/a>, sem \u00ed lj\u00f3sinu eru, eru sj\u00f6 geislar, sem hverr f\u00e6r sinn lit af \u00feeim bylgjuhra\u00f0a sem hann fl\u00fdgur me\u00f0 \u00ed gegnum r\u00fami\u00f0; geislarnir fara e\u00f0a flj\u00faga \u00ed \u00f6ldum e\u00f0a hlykkjum eins og \u00ed kr\u00e1kust\u00edg og menn vita gj\u00f6rla hlutfall hvers eins: rau\u00f0i geislinn er beinastur, \u00fea\u00f0 er: hans \u00f6ldug\u00e1ngur er minnstur, e\u00f0a: hann brotnar minnst. Fj\u00f3lubl\u00e1i geislinn, sem s\u00ed\u00f0ast kemur fram, er hlykkj\u00f3ttastur, \u00fea\u00f0 er: hans \u00f6ldug\u00e1ngur er mestur, e\u00f0a: hann brotnar mest. \u00deessi \u00f6ldugangur er titringur e\u00f0a skj\u00e1lfti lj\u00f3sgeislanna, og v\u00e9r hef\u00f0um einnig geta\u00f0 kve\u00f0i\u00f0 svo a\u00f0 or\u00f0i: a\u00f0 rau\u00f0i geislinn skj\u00e1lfi minnst, en hinn fj\u00f3lubl\u00e1i mest.<\/p><\/blockquote>\n<p>Vert er a\u00f0 hafa \u00ed huga \u00ed \u00feessu sambandi, a\u00f0 \u00fe\u00f3tt <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/James_Clerk_Maxwell#Electromagnetism\">J. C. Maxwell<\/a> hafi sett fram dr\u00f6g a\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/James_Clerk_Maxwell#Electromagnetism\">rafsegulfr\u00e6\u00f0i<\/a> sinni \u00feegar \u00e1ri\u00f0 1864, lei\u00f0 hartn\u00e6r aldarfj\u00f3r\u00f0ungur \u00fear til kenningin var almennt vi\u00f0tekin me\u00f0al e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0inga. \u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed \u00f3l\u00edklegt, a\u00f0 Gr\u00f6ndal hafi haft nokkrar spurnir af Skotanum Maxwell e\u00f0a hugmyndum hans.<\/p>\n<ul>\n<li>J. C. Rautio, 2014: <a href=\"https:\/\/spectrum.ieee.org\/tech-history\/dawn-of-electronics\/the-long-road-to-maxwells-equations\">The Long Road to Maxwell\u2019s Equations<\/a>.<\/li>\n<li>F. J. Dyson, 2007: <a href=\"https:\/\/www.semanticscholar.org\/paper\/Why-is-Maxwell%27s-theory-so-hard-to-understand-Dyson\/c082f5e8b24d92bc3dde77825cbe295adc3fe3e5?p2df\">Why is Maxwell\u2019s Theory so hard to understand?<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00deegar fyrstu kenningarnar um lj\u00f3si\u00f0 sem bylgjuhreyfingu komu til s\u00f6gunnar \u00e1 sautj\u00e1ndu \u00f6ld, \u00fe\u00f3tti auglj\u00f3st fr\u00e1 upphafi, a\u00f0 \u00ed r\u00faminu \u00feyrfti a\u00f0 vera efni til a\u00f0 bera bylgjurnar milli sta\u00f0a. \u00deetta s\u00e9rh\u00e6f\u00f0a efni e\u00f0a <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Aether_theories\">vaka (aether)<\/a> kalla\u00f0i J\u00f3nas Hallgr\u00edmsson <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Luminiferous_aether\">lj\u00f3svaka<\/a>, or\u00f0 sem allir \u00cdslendingar \u00feekkja. Almennar hugmyndir um vaka m\u00e1 hins vegar rekja allt til Forn-Grikkja og vakar af \u00fdmsum ger\u00f0um voru hluti af heimsmynd n\u00e1tt\u00faruspekinnar allt fram \u00e1 tuttugustu \u00f6ld, \u00feegar Einstein s\u00fdndi fram \u00e1, a\u00f0 allavega lj\u00f3svakinn v\u00e6ri \u00f3\u00fearfur.<\/p>\n<p>Sem d\u00e6mi fr\u00e1 fyrri t\u00ed\u00f0 m\u00e1 nefna, a\u00f0 \u00ed latneskri dip\u00fatat\u00edu <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2020\/09\/SB-Stjo\u0308_L\u00e6knisl_1759.pdf\">um \u00e1hrif s\u00f3lar og reikistjarna \u00e1 j\u00f6r\u00f0ina<\/a> \u00e1ri\u00f0 1759 fjallar <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/10\/18\/aflfraedi-i-verkum-stefans-bjornssonar\/\">Stef\u00e1n Bj\u00f6rnsson<\/a> reiknimeistari um \u00fdmsa vaka, me\u00f0al annars lj\u00f3svaka, og er \u00fear undir talsver\u00f0um \u00e1hrifum fr\u00e1 Descartes og Leibniz. Stef\u00e1n segir me\u00f0al annars (\u00a73):<\/p>\n<blockquote><p>Af \u00fev\u00ed lei\u00f0ir a\u00f0 \u00f3rav\u00edddir himins \u00ed \u00f6llu s\u00f3lkerfi voru, allt fr\u00e1 yfirbor\u00f0i s\u00f3lar vorrar, ekki a\u00f0eins \u00fat fyrir Sat\u00farnus, heldur einnig fjarl\u00e6gustu halastj\u00f6rnur, eru gagnteknar og fylltar einhverju afar f\u00ednger\u00f0u efni, og me\u00f0 \u00feeim mi\u00f0li hafa allir hlutir \u00ed kerfi voru gagnkv\u00e6m \u00e1hrif hver \u00e1 annan. \u00deetta efni nefnist almennt vaki og er skipt ni\u00f0ur \u00ed \u00f6nnur fleiri, t.d.\u00a0 lj\u00f3svaka, og segul- e\u00f0a a\u00f0dr\u00e1ttarvaka, og a\u00f0rir b\u00e6ta vi\u00f0 \u00feyngdarvaka og varmavaka.<\/p><\/blockquote>\n<p>Lj\u00f3si\u00f0 og lj\u00f3svakinn eru einnig til umr\u00e6\u00f0u \u00ed al\u00fe\u00fd\u00f0uritum eins og <a href=\"http:\/\/baekur.is\/bok\/000380271\/0\/5\/Sa_gudlega_thenkjandi_Bls_5\">N\u00e1tt\u00farusko\u00f0ara<\/a> Suhms (1798; bls. 103-09), <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000402495\/Stjornufraedi__lett_og_handa\">Stj\u00f6rnufr\u00e6di<\/a> Ursins (1842; bls. 9-11 og 147) og <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000118061\/Edlisfraedi\">E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/a> Fischers (1852; bls. 276-332).<\/p>\n<p>\u00cd grein sinni um s\u00f3lina hefur Benedikt Gr\u00f6ndal \u00feetta a\u00f0 segja um lj\u00f3svakann (bls. 33):<\/p>\n<blockquote><p>Lj\u00f3s, hiti og hlj\u00f3\u00f0, eru alltsaman hr\u00e6r\u00edngar, en hlj\u00f3\u00f0i\u00f0 er fyrir vorum eyrum \u00ed loptinu, lj\u00f3si\u00f0 og hitinn \u00fear \u00e1 m\u00f3ti \u00ed \u00bblj\u00f3svakanum\u00ab (sem raunar er \u00f3n\u00f3gt or\u00f0, af \u00fev\u00ed \u00fea\u00f0 n\u00e6r ekki til beggja hugmyndanna). Hva\u00f0 \u00feessi \u00bblj\u00f3svaki\u00ab s\u00e9, \u00fea\u00f0 veit enginn, enginn hefir s\u00e9\u00f0 hann og hann er \u00f3merkjanlegur og \u00f3finnanlegur \u00f6llu mannlegu e\u00f0li; en v\u00e9r ney\u00f0umst til a\u00f0 \u00e1l\u00edta a\u00f0 hann s\u00e9 til: v\u00e9r ney\u00f0umst til a\u00f0 \u00e1l\u00edta a\u00f0 \u00feetta efni s\u00e9 til, sem v\u00e9r k\u00f6llum lj\u00f3svaka, a\u00f0 \u00fea\u00f0 g\u00e1ngi \u00ed gegnum allan heiminn og alla l\u00edkami, \u00fev\u00ed annars g\u00e6ti lj\u00f3s og hiti ekki veri\u00f0 til; lj\u00f3svakinn veldur lj\u00f3sinu og hitanum eins og lopti\u00f0 veldur hlj\u00f3\u00f0inu; <em>[&#8230;]<\/em> v\u00e9r finnum, a\u00f0 <em>[lj\u00f3svakinn]<\/em> er allt anna\u00f0 en lopti\u00f0: lopti\u00f0 er \u00fe\u00fangur l\u00edkami, sem v\u00e9r finnum til (svo sem \u00feegar hvast er); lj\u00f3svakinn hefir enga \u00fe\u00fdngd, en hann er \u00ed loptinu og fer \u00ed gegnum \u00fea\u00f0 eins og vatn \u00ed gegnum njar\u00f0arv\u00f6tt.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00deessi or\u00f0 Benedikts endurspegla sennilega al\u00fe\u00fd\u00f0lega erlenda umfj\u00f6llun um lj\u00f3svakann \u00e1 \u00e1runum \u00ed lok sj\u00f6unda \u00e1ratugarins, en sk\u00f6mmu s\u00ed\u00f0ar var \u00feetta fur\u00f0ulega fyrirb\u00e6ri or\u00f0i\u00f0 eitt af heitustu ranns\u00f3knarverkefnum e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0innar.\u00a0 N\u00e1nar ver\u00f0ur um \u00fea\u00f0 fjalla\u00f0 \u00ed n\u00e6stu f\u00e6rslu (<span style=\"color: #00ff00\">3b<\/span>).<\/p>\n<p>\u00cd framhaldi or\u00f0anna h\u00e9r a\u00f0 framan segir Benedikt (bls. 33-34):<\/p>\n<blockquote><p>Geislar eru ekki allir s\u00fdnilegir: v\u00e9r sj\u00e1um ekki hita-geislana, en v\u00e9r finnum til \u00feeirra; \u00feeir ver\u00f0a einnig af skj\u00e1lfta lj\u00f3svakans, en skj\u00e1lfa enn minna en rau\u00f0i geislinn og svara \u00fev\u00ed til enn dimmri raddar; \u00feeir eru \u00fev\u00ed en l\u00e6gstu hlj\u00f3\u00f0 lj\u00f3svakans; \u00fear \u00e1 m\u00f3ti eru en h\u00e6stu hlj\u00f3\u00f0in ekki fj\u00f3lubl\u00e1u geislarnir, heldur a\u00f0rir, einnig \u00f3s\u00fdnilegir, \u00fea\u00f0 eru hinir \u00bbkemisku\u00ab geislar, sem hafa efnislega verkan, en hvorki hita n\u00e9 lj\u00f3s: \u00fea\u00f0 eru einmitt \u00feessir geislar lj\u00f3svakans, sem gera kl\u00f3rsilfra\u00f0an papp\u00edr svartan \u00ed verksmi\u00f0jum lj\u00f3smyndaranna. (Lj\u00f3svakinn \u00e1 s\u00e9r raunar enga geisla, en hann flytur alla \u00feessa geisla fr\u00e1 s\u00f3linni \u00ed gegnum himingeiminn).<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00dearna er b\u00e6\u00f0i minnst \u00e1 hita-geisla og \u201ekemiska\u201c geisla, sem eru sitt hvoru megin vi\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Light\">s\u00fdnilega hlutann<\/a> af <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Electromagnetic_spectrum\">rafsegulr\u00f3finu<\/a>.\u00a0 \u00cd dag t\u00f6lum vi\u00f0 annars vegar um <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Infrared\">innrau\u00f0a geislun<\/a> e\u00f0a varmageislun og hins vegar um <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Ultraviolet\">\u00fatfj\u00f3lubl\u00e1a geislun<\/a>.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 var W. Herschel, sem fann innrau\u00f0a hlutann \u00ed \u00fatgeislun s\u00f3larinnar \u00e1ri\u00f0 1800 me\u00f0 venjulegum hitam\u00e6lum,\u00a0 tilraun sem var jafn einf\u00f6ld og h\u00fan var snj\u00f6ll.<\/p>\n<figure id=\"attachment_19150\" aria-describedby=\"caption-attachment-19150\" style=\"width: 340px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-19150\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/06\/herschel_infrared-236x300.gif\" alt=\"\" width=\"340\" height=\"432\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-19150\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">W. Herschel nota\u00f0i hitam\u00e6la vi\u00f0 ranns\u00f3knir \u00e1 s\u00f3larr\u00f3finu \u00e1ri\u00f0 1800. Teikningin er a\u00f0 hluta bygg\u00f0 \u00e1 uppdr\u00e6tti \u00ed <a href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/107057?seq=1#metadata_info_tab_contents\">grein hans<\/a> um uppg\u00f6tvun varmageislunar handan rau\u00f0a enda r\u00f3fsins. Fyrir utan gluggann m\u00e1 greina hinn \u00feekkta <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/40-foot_telescope\">40 feta (12 m) langa spegilsj\u00f3nauka<\/a>. Mynd: NASA.<br \/><\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Uppg\u00f6tvun Herschels hvatti \u00fe\u00fdska n\u00e1tt\u00faruspekinginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Wilhelm_Ritter\">J. W. Ritter<\/a> til a\u00f0 kanna, hva\u00f0 v\u00e6ri hinum megin vi\u00f0 s\u00fdnilega s\u00f3larr\u00f3fi\u00f0. Eftir nokkrar tilraunir t\u00f3kst honum, \u00e1ri\u00f0 1801, a\u00f0 framkalla efnahv\u00f6rf me\u00f0 \u00f3s\u00fdnilegum s\u00f3largeislum, sem greinilega voru handan fj\u00f3lubl\u00e1a hluta r\u00f3fsins. Flj\u00f3tlega var fari\u00f0 a\u00f0 tala um kem\u00edska geisla \u00ed \u00feessu sambandi.<\/p>\n<figure id=\"attachment_19183\" aria-describedby=\"caption-attachment-19183\" style=\"width: 339px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-19183\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2021\/06\/Ritter-Johann-Wilhelm-1804-254x300.jpg\" alt=\"\" width=\"339\" height=\"401\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Ritter-Johann-Wilhelm-1804-254x300.jpg 254w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Ritter-Johann-Wilhelm-1804-865x1024.jpg 865w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Ritter-Johann-Wilhelm-1804-768x909.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/Ritter-Johann-Wilhelm-1804.jpg 950w\" sizes=\"auto, (max-width: 339px) 100vw, 339px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-19183\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">J. W. Ritter uppg\u00f6tva\u00f0i \u00fatfj\u00f3lub\u00e1a geislun (kem\u00edska geisla) me\u00f0 efnafr\u00e6\u00f0ilegum a\u00f0fer\u00f0um \u00e1ri\u00f0 1801. Til fr\u00f3\u00f0leiks m\u00e1 geta \u00feess, a\u00f0 Ritter haf\u00f0i mikil \u00e1hrif \u00e1 <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2019\/09\/09\/h-c-orsted-bein-og-obein-ahrif-hans-a-islendinga-og-upphaf-kennslu-i-edlisfraedi-og-stjornufraedi-vid-reykjavikurskola\/\">H. C. \u00d6rsted<\/a> \u00e1 s\u00ednum t\u00edma. B\u00e1\u00f0ir a\u00f0hylltust \u00feeir <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Naturphilosophie\">r\u00f3mant\u00edsku n\u00e1tt\u00faruspekina<\/a> (\u00fe. Romantische Naturphilosophie).\u00a0 Mynd: Wikipedia.<br \/><\/span><\/figcaption><\/figure>\n<ul>\n<li>J. Frercks, H. Weber &amp; G. Wiesenfeldt, 2009: <a href=\"https:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/pii\/S003936810900020X?casa_token=jDjiHjuagUcAAAAA:efjj_OhvRcnWd7Bqaz75e8qCCgZzbejJOXGKH5s1VSaucfhXNkZobcH_sgEC6MgmyS7y5Aat#bbib73\">Reception and discovery: the nature of Johann Wilhelm Ritter\u2019s invisible rays<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00dea\u00f0 er \u00fat af fyrir sig athyglisvert, a\u00f0 \u00fea\u00f0 hafi veri\u00f0 fornfr\u00e6\u00f0ingurinn og sk\u00e1ldi\u00f0 Benedikt Gr\u00f6ndal, sem fyrstur kynnti l\u00f6ndum s\u00ednum n\u00fdjungar \u00ed stjarnv\u00edsindum, og gert \u00fea\u00f0 nokku\u00f0 vel. Hann hefur greinilega lesi\u00f0 s\u00e9r til um efni\u00f0 \u00ed erlendum al\u00fe\u00fd\u00f0uritum, \u00fe\u00f3tt ekki geti hann heimilda. Telja m\u00e1 v\u00edst, a\u00f0 \u00fea\u00f0 hafi veri\u00f0 almennur \u00e1hugi Benedikts \u00e1 n\u00e1tt\u00farunni, sem hvatti hann til verksins. A\u00f0 eigin s\u00f6gn, var hann illa a\u00f0 s\u00e9r \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i, og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i sem fag h\u00f6f\u00f0a\u00f0i ekki til hans. \u00de\u00f3 \u00e1tti hann \u00fea\u00f0 til a\u00f0 heillast af fyrirb\u00e6rum \u00e1 stj\u00f6rnuhimni, eins og sj\u00e1 m\u00e1 \u00e1 hinu fallega lj\u00f3\u00f0i hans um <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2018\/06\/24\/halastjarnan-mikla-arid-1858-maelingar-og-hughrif-i-upphafi-nyrra-tima-i-stjornufraedi\/\">halastj\u00f6rnuna miklu \u00e1ri\u00f0 1858<\/a>.<\/p>\n<p>\u00cd \u00feessu sambandi er r\u00e9tt a\u00f0 geta \u00feess, a\u00f0 Benedikt var \u00e1g\u00e6tlega a\u00f0 s\u00e9r \u00ed vissum greinum n\u00e1tt\u00faruv\u00edsindanna, a\u00f0allega \u00fe\u00f3 d\u00fdrafr\u00e6\u00f0i. Hann haf\u00f0i og fr\u00e1 fyrstu t\u00ed\u00f0 mikla unun af \u00fev\u00ed a\u00f0 teikna n\u00e1kv\u00e6mar myndir af alls konar skepnum, sm\u00e1um sem st\u00f3rum. \u00dea\u00f0 var \u00fe\u00f3 ekki fyrr en l\u00f6ngu eftir hans dag, a\u00f0 hinar fallegu d\u00fdramyndir hans voru gefnar \u00fat \u00ed b\u00f3kunum <a href=\"https:\/\/handrit.is\/en\/bibliography\/view\/BenSve1975a\">D\u00fdrar\u00edki \u00cdslands<\/a> (1975) og <a href=\"https:\/\/www.ni.is\/frettir\/2011\/10\/islenskir-fuglar-eftir-benedikt-grondal\">\u00cdslenskum fuglum<\/a> (2011).<\/p>\n<p>\u00c1 me\u00f0an hann var enn \u00e1 l\u00edfi, gaf Benedikt \u00fat nokkur fr\u00e6\u00f0slurit \u00e1 kennslub\u00f3karformi. \u00dear skal fyrst nefna <a href=\"https:\/\/books.google.co.uk\/books?id=XWtvmQJHgwgC&amp;source=gbs_navlinks_s\">Steinafr\u00e6\u00f0i og jar\u00f0arfr\u00e6\u00f0i<\/a> (1878), sem inniheldur me\u00f0al annars \u00e1g\u00e6ta umfj\u00f6llun um litr\u00f3fsgreiningu (bls. 36-37). Sama \u00e1r kom \u00fat <a href=\"https:\/\/books.google.co.uk\/books?id=XWtvmQJHgwgC&amp;source=gbs_navlinks_s\">D\u00fdrafr\u00e6\u00f0i<\/a> (1878; sj\u00e1 aftast) og fj\u00f3rum \u00e1rum s\u00ed\u00f0ar <a href=\"https:\/\/books.google.co.uk\/books?id=VfAwAQAAMAAJ&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;dq=inauthor:%22Benedikt+Gr%C3%B6ndal%22&amp;source=gbs_navlinks_s\">Landafr\u00e6\u00f0i: l\u00f6gu\u00f0 eptir landafr\u00e6\u00f0i Erslevs og samin eptir \u00fdmsum \u00f6\u00f0rum b\u00f3kum<\/a> (1882). \u00cd \u00f6llum \u00feessum ritum gerir Benedikt g\u00f3\u00f0a grein fyrir heimildum. Hi\u00f0 sama \u00e1 ekki vi\u00f0 um hina annars l\u00e6silegu b\u00f3k hans, <a href=\"https:\/\/books.google.co.uk\/books?id=kzlteCNgZ1MC&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gbs_navlinks_s\">Efnafr\u00e6\u00f0i<\/a> (1886), sem kom \u00fat nokkrum \u00e1rum \u00e1 eftir \u00fe\u00fd\u00f0ingu hans \u00e1 <a href=\"https:\/\/books.google.co.uk\/books?id=C1JIAQAAMAAJ&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gbs_navlinks_s\">Efnafr\u00e6\u00f0i<\/a> eftir <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Henry_Roscoe_(chemist)\">H. E. Roscoe<\/a> (1879). Aftast \u00ed <em>Efnafr\u00e6\u00f0inni<\/em> fr\u00e1 1886 er skemmtilegt yfirlit yfir s\u00f6gu greinarinnar (bls. 67-76).<\/p>\n<ul>\n<li>Kristinn H. Sigurj\u00f3nsson, 2011: <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/6468823\">Al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0slan og Benedikt Gr\u00f6ndal<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Arftaki Benediks Gr\u00f6ndal sem al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0ari \u00e1 svi\u00f0i n\u00e1tt\u00faruv\u00edsinda var \u00deorvaldur Thoroddsen, einn merkasti n\u00e1tt\u00farufr\u00e6\u00f0ingur \u00cdslendinga fyrr og s\u00ed\u00f0ar. Fjalla\u00f0 ver\u00f0ur um framlag hans til kynningar \u00e1 hini n\u00fdju st\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i \u00ed n\u00e6stu f\u00e6rslu.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<hr \/>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\">* <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2021\/05\/02\/greinaflokkur-um-stjarnedlisfraedi-og-heimsfraedi-a-islandi\/\">Stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og heimsfr\u00e6\u00f0i \u00e1 \u00cdslandi: Efnisyfirlit<\/a> *<\/span><\/p>\n<hr \/>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Yfirlit um greinaflokkinn Eins og fram kom \u00ed fyrri f\u00e6rslu, m\u00e1 rekja s\u00f6gu stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0innar r\u00fam 400 \u00e1r aftur \u00ed t\u00edmann, til upphafs \u00feeirrar fr\u00e6\u00f0igreinar, sem vi\u00f0 n\u00fa k\u00f6llum kennilega stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i. Hins vegar l\u00edta margir sagnfr\u00e6\u00f0ingar og stjarnv\u00edsindamenn svo \u00e1, a\u00f0 n\u00fat\u00edma stjarne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i hafi fyrst komi\u00f0 til s\u00f6gunnar um mi\u00f0bik n\u00edtj\u00e1ndu aldar, \u00feegar n\u00fd t\u00e6kni, bygg\u00f0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,5,9,15],"tags":[],"class_list":["post-19015","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-edlisfraedi","category-efnafraedi","category-nitjanda-oldin","category-stjornufraedi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19015","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19015"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19015\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19015"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19015"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19015"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}