{"id":20481,"date":"2022-10-25T16:53:09","date_gmt":"2022-10-25T16:53:09","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/?p=20481"},"modified":"2022-10-25T16:53:09","modified_gmt":"2022-10-25T16:53:09","slug":"fra-hofudskepnum-til-frumeinda-og-oreinda-islendingar-og-kenningar-um-innstu-gerd-og-edli-efnisins-i","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/?p=20481","title":{"rendered":"Fr\u00e1 h\u00f6fu\u00f0skepnum til frumeinda og \u00f6reinda: \u00cdslendingar og kenningar um innstu ger\u00f0 og e\u00f0li efnisins I"},"content":{"rendered":"<h3><span style=\"color: #666699;font-size: 14pt\"><strong>Inngangur \u00e1samt yfirliti um t\u00edmabili\u00f0 fr\u00e1 s\u00ed\u00f0mi\u00f0\u00f6ldum til l\u00e6rd\u00f3msaldar<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>\u00cd byrjun j\u00fal\u00ed \u00e1ri\u00f0 2012 fylgdist \u00f6ll heimsbygg\u00f0in me\u00f0 af athygli, \u00feegar tilkynnt var, a\u00f0 hin svokalla\u00f0a <a href=\"https:\/\/home.cern\/science\/physics\/higgs-boson\">Higgs-eind<\/a> hef\u00f0i loksins fundist \u00ed fl\u00f3knum tilraunum me\u00f0 <a href=\"https:\/\/home.cern\/science\/accelerators\/large-hadron-collider\">LHC<\/a>, sterkeinda-hra\u00f0linum mikla \u00ed <a href=\"https:\/\/home.cern\/\">CERN<\/a>. Ni\u00f0ursta\u00f0an var lokahnykkurinn \u00ed vi\u00f0amiklu \u00e1taki e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0inga til a\u00f0 sannreyna <a href=\"https:\/\/home.cern\/science\/physics\/standard-model\">sta\u00f0all\u00edkan \u00f6reindafr\u00e6\u00f0innar<\/a>, kenningu sem gefur n\u00e6r fullkomna l\u00fdsingu \u00e1 \u00f6llum \u00feekktum \u00f6reindum og v\u00edxlverkunum \u00feeirra (sj\u00e1 stutta myndr\u00e6na umfj\u00f6llun <a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=Unl1jXFnzgo&amp;t=100s\">h\u00e9r<\/a>).<\/p>\n<p>Segja m\u00e1 a\u00f0 fundur Higgs-eindarinnar hafi veri\u00f0 h\u00e1punkturinn \u00ed langri s\u00f6gu, sem teygir sig aftur \u00ed gr\u00e1a fornesku. Sagan s\u00fa fjallar um leit mannsins a\u00f0 s\u00edfellt d\u00fdpri skilningi \u00e1 innsta e\u00f0li efnisins og h\u00fan l\u00fdsir \u00fev\u00ed, hvernig hugmyndir um ger\u00f0 \u00feess hafa breyst \u00ed gegnum aldirnar. \u00deessari l\u00f6ngu og fl\u00f3knu atbur\u00f0ar\u00e1s hafa veri\u00f0 ger\u00f0 \u00edtarleg skil \u00ed fleiri b\u00f3kum og t\u00edmaritsgreinum en t\u00f6lu ver\u00f0ur \u00e1 komi\u00f0 og me\u00f0al annars af \u00feeim s\u00f6kum ver\u00f0ur ekki fjalla\u00f0 um hana \u00ed neinum sm\u00e1atri\u00f0um h\u00e9r, heldur v\u00edsa\u00f0 til \u00edtarlegri heimilda \u00ed <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2022\/10\/25\/saga-efniskenninga-ritaskrar\/\">s\u00e9rst\u00f6ku fylgiskjali<\/a> (sj\u00e1 skr\u00e1 A).<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>Sta\u00f0an \u00e1 \u00cdslandi<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>\u00deessi f\u00e6rsla er <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2022\/10\/25\/fra-hofudskepnum-til-frumeinda-og-oreinda-islendingar-og-kenningar-um-innstu-gerd-og-edli-efnisins-greinaflokkur\/\">s\u00fa fyrsta af fimm<\/a>, sem fjalla um kynni \u00cdslendinga af helstu kenningum um innstu ger\u00f0 efnisins. Fram undir 1780 voru \u00fea\u00f0 n\u00e6r eing\u00f6ngu l\u00e6r\u00f0ir \u00cdslendingar, sem h\u00f6f\u00f0u a\u00f0gang a\u00f0 \u00feekkingu \u00e1 \u00feessu svi\u00f0i og \u00fe\u00e1 einkum \u00ed gegnum erlendar kennslub\u00e6kur og alfr\u00e6\u00f0irit af \u00fdmsu tagi (sj\u00e1 t.d. <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2022\/10\/25\/saga-efniskenninga-ritaskrar\/\">skr\u00e1 B<\/a>). \u00dea\u00f0 var ekki fyrr en \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1ratugum \u00e1tj\u00e1ndu aldar, eftir a\u00f0 fyrstu fr\u00e6\u00f0sluritin komu \u00fat \u00e1 m\u00f3\u00f0urm\u00e1linu, sem \u00edslenskum almenningi gafst t\u00e6kif\u00e6ri til a\u00f0 kynnast fyrir alv\u00f6ru hugmyndum erlendra manna um innsta e\u00f0li efnisins (sj\u00e1<a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2022\/10\/25\/saga-efniskenninga-ritaskrar\/\"> skr\u00e1 C<\/a>). Sk\u00f6mmu fyrir mi\u00f0ja n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld kom \u00fat <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000035813\/Bodsrit\">Nj\u00f3la<\/a> Bj\u00f6rns Gunnlaugssonar, merkt heimspekilegt lj\u00f3\u00f0 um raunv\u00edsindi og n\u00e1tt\u00farugu\u00f0fr\u00e6\u00f0i. Verki\u00f0 haf\u00f0i veruleg \u00e1hrif \u00e1 b\u00e6ndur og b\u00faali\u00f0, og \u00fear er me\u00f0al annars fjalla\u00f0 um athyglisver\u00f0a frumagnakenningu h\u00f6fundarins.<\/p>\n<figure id=\"attachment_20479\" aria-describedby=\"caption-attachment-20479\" style=\"width: 289px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-20479\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2022\/10\/Njola1884-166x300.jpg\" alt=\"\" width=\"289\" height=\"523\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Njola1884-166x300.jpg 166w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Njola1884-566x1024.jpg 566w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Njola1884.jpg 608w\" sizes=\"auto, (max-width: 289px) 100vw, 289px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-20479\" class=\"wp-caption-text\">Fors\u00ed\u00f0an \u00e1\u00a0<a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=Bx8sHAAACAAJ&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">\u00feri\u00f0ju \u00fatg\u00e1fu Nj\u00f3lu<\/a>. \u00cd \u00feessu st\u00f3rmerka lj\u00f3\u00f0i Bj\u00f6rns er sett fram fyrsta, og sennilega eina, s\u00e9r\u00edslenska kenningin um innsta e\u00f0li efnisins (\u00ed IV kafla). Um er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a heimspekilega kenningu bygg\u00f0a \u00e1 svokalla\u00f0ri kraftahyggju (dynamism). Sj\u00e1 n\u00e1nari umfj\u00f6llun <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5429031#page\/n12\/mode\/2up\">h\u00e9r<\/a> og <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2019\/09\/09\/h-c-orsted-bein-og-obein-ahrif-hans-a-islendinga-og-upphaf-kennslu-i-edlisfraedi-og-stjornufraedi-vid-reykjavikurskola\/\">h\u00e9r<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00cd kj\u00f6lfar al\u00fej\u00f3\u00f0legra menningarstrauma, sem og \u00fer\u00f3unar \u00ed menntam\u00e1lum \u00ed Danaveldi \u00e1 seinni hluta n\u00edtj\u00e1ndu aldar og fyrri hluta \u00feeirrar tuttugustu, j\u00f3kst \u00e1hugi \u00e1 v\u00edsindum og t\u00e6kni sm\u00e1m saman h\u00e9r \u00e1 landi. S\u00edfellt fleiri \u00cdslendingar \u00f6flu\u00f0u s\u00e9r \u00feekkingar \u00e1 \u00feessum svi\u00f0um, einkum \u00ed Kaupmannah\u00f6fn.\u00a0 Me\u00f0al annars af \u00feeim s\u00f6kum og eins vegna vaxandi tungum\u00e1lakunn\u00e1ttu og aukinnar \u00fatg\u00e1fu fr\u00e6\u00f0sluefnis h\u00e9r heima og erlendis m\u00e1 segja, a\u00f0 vi\u00f0 upphaf seinni heimsstyrjaldarinnar hafi hinn d\u00e6miger\u00f0i \u00cdslendingur veri\u00f0 b\u00fainn a\u00f0 f\u00e1 nokku\u00f0 \u00edtarlegar fr\u00e9ttir af breytingunum miklu, sem ur\u00f0u \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i um og upp \u00far aldam\u00f3tunum 1900. H\u00e9r er \u00e1tt vi\u00f0 tilkomu afst\u00e6\u00f0iskenningar og skammtafr\u00e6\u00f0i og me\u00f0fylgjandi kenningar um at\u00f3m, at\u00f3mkjarna og \u00f6reindir (um komu afst\u00e6\u00f0iskenningarinnar til \u00cdslands m\u00e1 lesa <a href=\"http:\/\/wayback.vefsafn.is\/wayback\/20200221163341\/http:\/www.raust.is\/2005\/1\/02\/\">h\u00e9r<\/a>, <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2019\/11\/05\/fyrstu-maelingarnar-a-sveigju-ljoss-i-thyngdarsvidi-og-fundurinn-fraegi-i-london-6-november-1919\/\">h\u00e9r<\/a> og <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2019\/11\/19\/afstaediskenningar-einsteins-og-grein-thorkels-thorkelssonar-um-tilraunir-til-ad-sannreyna-thaer\/\">h\u00e9r<\/a>). Fullveldi\u00f0 1918 og stofnun st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ideildar vi\u00f0 Menntask\u00f3lann \u00ed Reykjav\u00edk \u00e1ri\u00f0 1919 me\u00f0 tilheyrandi eflingu e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ikennslu haf\u00f0i einnig veruleg \u00e1hrif hva\u00f0 \u00feetta var\u00f0ar.<\/p>\n<p>Eftir seinni heimsstyrj\u00f6ldina og b\u00fab\u00f3tina, sem henni fylgdi fyrir \u00cdslendinga, h\u00f3fst \u00fer\u00f3un sem \u00e1 endanum leiddi til \u00feeirrar bl\u00f3mlegu starfsemi, sem n\u00fa blasir vi\u00f0 \u00ed v\u00edsindum og t\u00e6kni h\u00e9r \u00e1 landi. Stofnun l\u00fd\u00f0veldisins 1944 og \u00e1hrifin fr\u00e1 fyrstu kjarnorkusprengjunum \u00e1ri\u00f0 1945, kalda str\u00ed\u00f0inu og upphafi geimaldar \u00ed kringum 1960 skiptu og verulegu m\u00e1li \u00e1 \u00feeirri vegfer\u00f0. Me\u00f0 tilkomu Raunv\u00edsindastofnunar H\u00e1sk\u00f3lans \u00e1ri\u00f0 1966 og raunv\u00edsindan\u00e1mi vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3la \u00cdslands, sem fylgdi \u00ed kj\u00f6lfari\u00f0, mynda\u00f0ist h\u00e9r \u00f6flugur vettvangur fyrir ranns\u00f3knir og kennslu \u00ed raunv\u00edsindum. N\u00fa er svo komi\u00f0 a\u00f0 \u00edslenskir raunv\u00edsindamenn eru or\u00f0nir fullgildir \u00fe\u00e1tttakendur \u00ed al\u00fej\u00f3\u00f0legri leit v\u00edsindasamf\u00e9lagsins a\u00f0 heildarskilningi \u00e1 e\u00f0li efnis og orku.<\/p>\n<p>F\u00e6rslurnar fjalla um \u00fea\u00f0, hvernig erlendar hugmyndir um ger\u00f0 og e\u00f0li efnisins b\u00e1rust til \u00cdslands \u00e1 t\u00edmabilinu fr\u00e1 s\u00ed\u00f0mi\u00f0\u00f6ldum til loka tuttugustu aldar. Fyrst er glugga\u00f0 \u00ed rita\u00f0ar heimildir um heimsmyndina fr\u00e1 ka\u00fe\u00f3lskum t\u00edma. N\u00e6st er r\u00e6tt um \u00feekkinguna, sem \u00edslenskir st\u00fadentar s\u00f3ttu \u00ed n\u00e1tt\u00faruspekikennsluna vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann \u00ed Kaupmannah\u00f6fn \u00e1 t\u00edmabilinu fr\u00e1 si\u00f0askiptum til mi\u00f0rar n\u00edtj\u00e1ndu aldar.\u00a0 \u00de\u00e1 kemur umfj\u00f6llun um kynni \u00cdslendinga af at\u00f3mv\u00edsindum\u00a0 \u00e1 seinni hluta n\u00edtj\u00e1ndu aldar og fyrri hluta \u00feeirrar tuttugustu.\u00a0 A\u00f0 lokum er fari\u00f0 \u00f6rf\u00e1um or\u00f0um um \u00fer\u00f3unina h\u00e9r heima \u00e1 seinni hluta tuttugustu aldar.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>H\u00f6fu\u00f0skepnurnar \u2013 Hin fornu frumefni<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>R\u00e9tt er a\u00f0 minna \u00e1, a\u00f0 \u00fe\u00f3tt rekja megi hugmyndir Vesturlandab\u00faa um \u00f3deilanleg at\u00f3m (\u00fe.e. frumeindir) og t\u00f3mi\u00f0 milli \u00feeirra til Forn-Grikkjanna <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Leucippus\">Levkipposar<\/a> og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Democritus\">Dem\u00f3kr\u00edtosar<\/a>, sem uppi voru \u00e1 fimmtu \u00f6ld fyrir okkar t\u00edmatal (f.o.t.), \u00fe\u00e1 hlaut <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Atomism\">at\u00f3mhyggja<\/a> l\u00edti\u00f0 fylgi me\u00f0al n\u00e1tt\u00faruspekinga fyrr en vel var li\u00f0i\u00f0 \u00e1 sautj\u00e1ndu \u00f6ldina.<\/p>\n<p>S\u00fa mynd af innsta e\u00f0li efnisins, sem langflestir a\u00f0hylltust fram a\u00f0 \u00feeim t\u00edma, var bygg\u00f0 \u00e1 kenningu <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Aristotle\">Arist\u00f3telesar<\/a> (384\u2013322\u00a0f.o.t) um hin svok\u00f6llu\u00f0u <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Classical_element\">s\u00edgildu frumefni<\/a>, <em>j\u00f6r\u00f0<\/em>, <em>vatn<\/em>, <em>loft<\/em> og <em>eld<\/em>, sem lengi voru k\u00f6llu\u00f0 <em>h\u00f6fu\u00f0skepnur<\/em> \u00e1 \u00edslensku. Hugmyndina m\u00e1 reyndar rekja til <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Empedocles\">Emped\u00f3klesar<\/a> (um 450 f.o.t.; sj\u00e1 einnig <a href=\"https:\/\/aigis.igl.ku.dk\/aigis\/CMT80\/Kragh.pdf\">h\u00e9r<\/a>) og forvera hans, en \u00fea\u00f0 var Arist\u00f3teles sem <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Aristotelian_physics#Elements_and_spheres\">fullm\u00f3ta\u00f0i kenninguna<\/a> og kynnti \u00ed verkum s\u00ednum og kennslu, auk \u00feess sem hann b\u00e6tti vi\u00f0 fimmta frumefninu, hinum himneska <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Aether_(classical_element)#Fifth_element\">vaka<\/a> (eter). \u00cd kenningu Arist\u00f3telesar er gert r\u00e1\u00f0 fyrir samfeldum efnisveruleika, a\u00f0 efni\u00f0 s\u00e9 \u00f3endanlega deilanlegt og a\u00f0 t\u00f3m s\u00e9 ekki til (\u201ehorror vacui\u201c).<\/p>\n<figure id=\"attachment_20478\" aria-describedby=\"caption-attachment-20478\" style=\"width: 417px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-20478\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2022\/10\/Hoefudsk_ferningur-300x254.jpeg\" alt=\"\" width=\"417\" height=\"353\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Hoefudsk_ferningur-300x254.jpeg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Hoefudsk_ferningur.jpeg 321w\" sizes=\"auto, (max-width: 417px) 100vw, 417px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-20478\" class=\"wp-caption-text\">Samkv\u00e6mt kenningu Arist\u00f3telesar voru \u00f6ll efnisleg fyrirb\u00e6ri \u00ed hinum s\u00edbreytilega og forgengilega hluta heimsins, sem n\u00e1\u00f0i fr\u00e1 jar\u00f0armi\u00f0ju \u00fat a\u00f0 tunglhvelinu, ger\u00f0 \u00far bl\u00f6ndu fj\u00f6gurra frumefna \u00ed mismunndi hlutf\u00f6llum. \u00deau voru k\u00f6llu\u00f0 j\u00f6r\u00f0, vatn, loft og eldur. Ekki m\u00e1 \u00fe\u00f3 taka n\u00f6fnin of b\u00f3kstaflega. Me\u00f0 j\u00f6r\u00f0 var t.d. \u00e1tt vi\u00f0 \u00f6ll f\u00f6st efni og vatn n\u00e1\u00f0i yfir \u00f6ll flj\u00f3tandi efni, \u00fear \u00e1 me\u00f0al kvikasilfur. Frumefninin h\u00f6f\u00f0u jafnframt \u00e1kve\u00f0na einkennandi eiginleika: j\u00f6r\u00f0in var \u00feurr og k\u00f6ld, vatni\u00f0 kalt og vott, lofti\u00f0 vott og heitt og eldurinn heitur og \u00feurr. Arist\u00f3teles b\u00e6tti einnig vi\u00f0 fimmta frumefninu, vaka, sem var b\u00e6\u00f0i fullkomi\u00f0 og \u00f3breytanlegt. \u00dar \u00fev\u00ed var allur hinn himneski hluti heimsins, f\u00f6ruhnettirnir, fastastj\u00f6rnurnar og himinhvelin. Myndin er fengin a\u00f0 l\u00e1ni \u00far b\u00f3kinni <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1399000#page\/n9\/mode\/2up\">Efni\u00f0<\/a> eftir R.E. Lapp og fl. fr\u00e1 1968 (bls. 12).<\/figcaption><\/figure>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>H\u00f6fu\u00f0skepnurnar<\/strong><strong> \u00ed \u00edslenskum fornritum<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>\u00cd fornum \u00edslenskum ritum mun hvergi vera minnst \u00e1 at\u00f3m. Hins vegar er \u00fear v\u00ed\u00f0a viki\u00f0 a\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Classical_element\">h\u00f6fu\u00f0skepnunum<\/a> fj\u00f3rum, j\u00f6r\u00f0, vatni, lofti og eldi. \u00cd handritinu <em>AM 685d<\/em><em>,<\/em><em> 4to<\/em><em>,<\/em> (31r) stendur til d\u00e6mis \u00feessi texti (s\u00e1 <em>Alfr\u00e6\u00f0i \u00edslenzk<\/em><em>a<\/em><em> III<\/em>, bls. 75):<\/p>\n<blockquote><p>Svo segir Imago mundi, a\u00f0 heimurinn s\u00e9 vaxinn sem egg, og svo sem skurn er utan um eggi\u00f0, svo er eldur umhverfis heiminn, og svo sem skjall er n\u00e6st skurni, svo er og loft n\u00e6st eldi, og svo sem hi\u00f0 hv\u00edta \u00far eggi \u00fea\u00f0 er n\u00e6st skjalli, svo eru v\u00f6tn n\u00e6st lofti, og svo sem hi\u00f0 rau\u00f0a er \u00ed eggi, svo er j\u00f6r\u00f0in lukt i \u00feessum h\u00f6fu\u00f0skepnum.<\/p><\/blockquote>\n<p>H\u00f6fundur <a href=\"https:\/\/www.britannica.com\/topic\/Imago-mundi\">Imago Mundi<\/a> var gu\u00f0fr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Honorius_Augustodunensis\">Honorius Augustodunensis<\/a>, sem samdi verki\u00f0 \u00ed kringum 1120. \u00dea\u00f0 var eitt af m\u00f6rgum \u00feekktum <a href=\"https:\/\/www.britannica.com\/topic\/encyclopaedia\/History-of-encyclopaedias#ref307637\">alfr\u00e6\u00f0iritum<\/a> \u00ed Vestur-Evr\u00f3pu \u00e1 s\u00ed\u00f0mi\u00f0\u00f6ldum, \u00fear \u00e1 me\u00f0al h\u00e9r \u00e1 landi. Einnig m\u00e1 nefna <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Etymologiae\">Etymologiae<\/a> og <a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/315663902_On_the_Nature_of_Things_De_Natura_Rerum_by_Isidore_of_Seville_ca_560-636_AD_Translated_by_Carolyn_Embach_1969\">De natura rerum<\/a> eftir <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Isidore_of_Seville\">\u00cdsid\u00f3r fr\u00e1 Sevilla<\/a>, fr\u00e1 fyrri hluta sj\u00f6undu aldar. H\u00f6fu\u00f0skepnurnar eru til umr\u00e6\u00f0u \u00ed b\u00e1\u00f0um verkunum, en \u00ed <em>Etymologiae<\/em> fjallar \u00cdsid\u00f3r einnig um <a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/306401132_The_Structure_of_Matter_Was_Isidore_of_Seville_an_Atomist\">at\u00f3mtilg\u00e1tuna<\/a>. \u00cd einf\u00f6ldum kennsluritum s\u00ed\u00f0mi\u00f0alda, \u00fear sem efniskenningar eru \u00e1 anna\u00f0 bor\u00f0 \u00e1 dagskr\u00e1, eru h\u00f6fu\u00f0skepnurnar n\u00e6r undantekningalaust einar til umr\u00e6\u00f0u. Sem d\u00e6mi m\u00e1 nefna fr\u00e6gustu stjarnfr\u00e6\u00f0ikennslub\u00f3k allra t\u00edma, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/De_sphaera_mundi\">De sphaera mundi<\/a>, eftir <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Johannes_de_Sacrobosco\">Sacrobosco<\/a>. \u00dear er r\u00e6tt um h\u00f6fu\u00f0skepnurnar strax <a href=\"http:\/\/www.esotericarchives.com\/solomon\/sphere.htm\">\u00ed upphafi fyrsta kafla<\/a>.<\/p>\n<p>\u00c1 s\u00ed\u00f0mi\u00f0\u00f6ldum hefur raunv\u00edsindaleg \u00feekking borist hinga\u00f0 til lands me\u00f0 l\u00e6r\u00f0um m\u00f6nnum, b\u00e6\u00f0i \u00edslenskum og erlendum, sem numi\u00f0 h\u00f6f\u00f0u vi\u00f0 evr\u00f3pska sk\u00f3la. B\u00f3kleg \u00feekking var me\u00f0al annars var\u00f0veitt \u00ed \u00edslenskum klaustrum og \u00ed d\u00f3msk\u00f3lunum \u00ed Sk\u00e1lholti og \u00e1 H\u00f3lum. \u00dear hefur henni v\u00e6ntanlega veri\u00f0 mi\u00f0la\u00f0 til sk\u00f3lapilta, a\u00f0 minnsta kosti a\u00f0 hluta.<\/p>\n<figure id=\"attachment_20477\" aria-describedby=\"caption-attachment-20477\" style=\"width: 475px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-20477\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2022\/10\/Heimsmynd-291x300.jpg\" alt=\"\" width=\"475\" height=\"490\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Heimsmynd-291x300.jpg 291w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Heimsmynd.jpg 573w\" sizes=\"auto, (max-width: 475px) 100vw, 475px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-20477\" class=\"wp-caption-text\">Mynd af jar\u00f0mi\u00f0juheimi Arist\u00f3telesar \u00ed \u00edslenska handritinu AM 732b 4to fr\u00e1 mi\u00f0ri fj\u00f3rt\u00e1ndu \u00f6ld. \u00cd innsta hring, sem t\u00e1knar jar\u00f0k\u00faluna, eru taldir upp eiginleikar h\u00f6fu\u00f0skepnanna fj\u00f6gurra. Utar taka vi\u00f0 hvel vatns, lofts og elds. \u00dear fyrir utan eru hvel f\u00f6ruhnattanna sj\u00f6: tungls, Merk\u00far\u00edusar, Venusar, s\u00f3lar, Mars, J\u00fap\u00edters og Sat\u00farnusar. \u00cd hornum myndarinnar er frekari l\u00fdsing \u00e1 eiginleikum h\u00f6fu\u00f0skepnanna. Myndin s\u00fdnir ekki ysta hveli\u00f0, hvel fastastjarnanna, sem umlykur hinn endanlega og eil\u00edfa heim Arist\u00f3telesar. Sj\u00e1 n\u00e1nari l\u00fdsingu \u00ed Alfr\u00e6\u00f0i \u00edslenzkri III, bls. 63.<\/figcaption><\/figure>\n<p>H\u00f6fu\u00f0skepnurnar koma v\u00ed\u00f0ar vi\u00f0 s\u00f6gu en \u00ed stj\u00f6rnulist fornaldar. \u00de\u00e6r birtast me\u00f0al annars \u00ed hinum fornu <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Humorism\">vessakenningum<\/a>, sem lengi var beitt \u00ed l\u00e6knislist, h\u00e9r sem annars sta\u00f0ar, og fjalla um mikilv\u00e6gi l\u00edkamsvessanna fj\u00f6gurra: <em>bl\u00f3\u00f0s<\/em>, <em>guls galls<\/em>, s<em>varts galls <\/em>og <em>sl\u00edms<\/em>. \u00de\u00e1 er og vel \u00feekkt, a\u00f0 \u00ed verkinu <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Timaeus_(dialogue)\">T\u00edma\u00edosi<\/a>, fr\u00e1 um 360 f.o.t., tengir Platon h\u00f6fu\u00f0skepnurnar vi\u00f0 r\u00famfr\u00e6\u00f0i, b\u00e6\u00f0i vi\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Timaeus_(dialogue)#The_elements\">reglulega margfl\u00f6tunga<\/a> og r\u00famfr\u00e6\u00f0ileg hlutf\u00f6ll. Eins og fram kemur \u00ed <a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/357992895_Algorismus_Hindu-Arabic_Arithmetic_in_GKS_1812_4to\">grein<\/a> Krist\u00ednar Bjarnad\u00f3ttur og Bjarna Halld\u00f3rssonar um <em>Algorismus<\/em> fr\u00e1 2021 (bls. 180-185), er svipa\u00f0a umr\u00e6\u00f0u a\u00f0 finna um hlutf\u00f6ll og h\u00f6fu\u00f0skepnur \u00ed \u00edslenska handritinu <em>GKS 1812 4to<\/em> (16r\u201316v) og hj\u00e1 Platoni \u00ed <em>T\u00edma\u00edosi<\/em> (31b-32c).<\/p>\n<figure id=\"attachment_20476\" aria-describedby=\"caption-attachment-20476\" style=\"width: 425px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-20476\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2022\/10\/Hoefudsk_-GKS-258x300.jpg\" alt=\"\" width=\"425\" height=\"494\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Hoefudsk_-GKS-258x300.jpg 258w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Hoefudsk_-GKS-882x1024.jpg 882w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Hoefudsk_-GKS-768x892.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Hoefudsk_-GKS.jpg 918w\" sizes=\"auto, (max-width: 425px) 100vw, 425px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-20476\" class=\"wp-caption-text\">Mynd \u00far \u00edslenska handritinu AM 736 III, 4to, fol. (1r) fr\u00e1 mi\u00f0ri sext\u00e1ndu \u00f6ld. H\u00fan s\u00fdnir n\u00f6fn h\u00f6fu\u00f0skepnanna fj\u00f6gurra \u00ed hringjunum til vinstri. Ne\u00f0st er j\u00f6r\u00f0, n\u00e6st vatn, \u00fe\u00e1 loft og efst eldur. Ofan vi\u00f0 hvern hring, h\u00e6gra megin, standa \u00ed or\u00f0um og a\u00f0 r\u00f3mverskum h\u00e6tti \u00fe\u00e6r t\u00f6lur, sem h\u00f6fu\u00f0skepnunum fj\u00f3rum eru eigna\u00f0ar: 27 (eldur), 18 (loft), 12 (vatn). T\u00f6luna 8 (j\u00f6r\u00f0) vantar \u00fe\u00f3 \u00e1 myndina. \u00dearna er \u00e1kve\u00f0in samsv\u00f6run vi\u00f0 hugmyndir \u00ed T\u00edma\u00edosi Platons (sj\u00e1 n\u00e1nari umfj\u00f6llun<a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/357992895_Algorismus_Hindu-Arabic_Arithmetic_in_GKS_1812_4to\"> h\u00e9r<\/a> (bls. 183-185). \u00dea\u00f0 er athyglisvert, a\u00f0 \u00ed d\u00f3mkirkjunni \u00ed Anagni \u00e1 \u00cdtal\u00edu er a\u00f0 finna <a href=\"http:\/\/istvan.hargittai.com\/files\/6-Hargittai-AnagniElements.pdf\">veggmynd<\/a>, sem l\u00edkist mj\u00f6g \u00feessari.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: center\"><em>Gagnlegar heimildir<\/em> (sj\u00e1 einnig <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2022\/10\/25\/saga-efniskenninga-ritaskrar\/\">h\u00e9r<\/a>)<\/p>\n<ul>\n<li>Danstrup, J., J. Granlund, F. H\u00f8dneb\u00f8, A. Karker, G. Kerkkonen &amp; Magn\u00fas M\u00e1r L\u00e1russon (ritstj.), 1956-78: <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Kulturhistorisk_Leksikon_for_nordisk_middelalder\">Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder fra vikingtid til reformationstid 1-22<\/a>.<\/li>\n<li>Gunnar Har\u00f0arson (ritstj.), 1989: <a href=\"https:\/\/hib.is\/vara\/thrjar-thydingar-laerdar\/\">\u00derj\u00e1r \u00fe\u00fd\u00f0ingar l\u00e6r\u00f0ar fr\u00e1 mi\u00f0\u00f6ldum, Elucidarius, Um kostu og l\u00f6stu, Um festarf\u00e9 s\u00e1larinnar<\/a><em>.<\/em> Reykjav\u00edk 1989.<\/li>\n<li>Gunnar Har\u00f0arson, 2016: <a href=\"https:\/\/gripla.arnastofnun.is\/index.php\/gripla\/article\/view\/146\/119\">Hauksb\u00f3k og alfr\u00e6\u00f0irit mi\u00f0alda<\/a>.<\/li>\n<li>Gunnar Har\u00f0arson (a\u00f0alritstj.), 2021: <a href=\"https:\/\/arnastofnun.is\/is\/frettir\/world-fragments\">A World in Fragments \u2014 Studies on the Encyclopedic Manuscript GKS 1812 4to<\/a>.<\/li>\n<li>Hargittai, I. &amp; A. Domenicano, 1996: <a href=\"http:\/\/istvan.hargittai.com\/files\/6-Hargittai-AnagniElements.pdf\">System of Elements in Anagni<\/a>.<\/li>\n<li>J\u00f3n Steffensen, 1990: \u201eAl\u00fe\u00fd\u00f0ul\u00e6kningar.\u201c \u00cd <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=1734850\">\u00cdslensk \u00fej\u00f3\u00f0\u00f0menning VII: Al\u00fe\u00fd\u00f0uv\u00edsindi<\/a> (bls.103-192).<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/Kristian_Kaalund\">Kaalund, Kr.<\/a> &amp; <a href=\"https:\/\/sv.wikipedia.org\/wiki\/Natanael_Beckman\"> N. Beckman<\/a> (ritstj.), 1908-18: <a href=\"http:\/\/www.septentrionalia.net\/etexts\/alfraedi1.pdf\">Alfr\u00e6\u00f0i \u00edslenzk I<\/a>, <a href=\"http:\/\/www.septentrionalia.net\/etexts\/alfraedi2.pdf\">II<\/a> &amp; <a href=\"http:\/\/www.septentrionalia.net\/etexts\/alfraedi3.pdf\">III<\/a>.<\/li>\n<li>Krist\u00edn Bjarnad\u00f3ttir &amp; Bjarni V. Halld\u00f3rsson, 2022: <a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/357992895_Algorismus_Hindu-Arabic_Arithmetic_in_GKS_1812_4to\">Algorismus: Hindu-Arabic Arithmetic in GKS 1812 4to<\/a> (bls. 180-185).<\/li>\n<li>Simek, R. 2009: <a href=\"https:\/\/gripla.arnastofnun.is\/index.php\/gripla\/article\/download\/207\/189\/\">The Medieval Iceland World View and the Theory of the Two Cultures<\/a>.<\/li>\n<li>Stef\u00e1n Bj\u00f6rnsson (ritstj.), 1780: <a href=\"http:\/\/baekur.is\/bok\/000331679\/0\/7\/Rimbegla\">R\u00edmbegla<\/a>.<\/li>\n<li>\u00deorsteinn Vilhj\u00e1lmsson, 1990: <a href=\"https:\/\/www.academia.edu\/28027038\/Raunvi_sindi_a_mi%C3%B0o_ldum_Medieval_Norse_Science_\">Raunv\u00edsindi \u00e1 mi\u00f0\u00f6ldum<\/a>. \u00cd\u00a0<a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=1734850\">\u00cdslensk \u00fej\u00f3\u00f0\u00f0menning VII: Al\u00fe\u00fd\u00f0uv\u00edsindi<\/a> (bls. 1-50).<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>Si\u00f0skipta- og l\u00e6rd\u00f3ms\u00f6ld<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>Allt fr\u00e1 si\u00f0askiptunum um mi\u00f0ja sext\u00e1ndu \u00f6ld fram til upphafs tuttugustu aldar, skipa\u00f0i <a href=\"https:\/\/www.e-pages.dk\/ku\/196\/\">H\u00e1sk\u00f3linn \u00ed Kaupmannah\u00f6fn<\/a> st\u00f3ran sess \u00ed \u00edslenskri menningars\u00f6gu. Hann var \u00ed raun \u00fej\u00f3\u00f0arh\u00e1sk\u00f3li \u00cdslendinga \u00ed r\u00famar \u00ferj\u00e1r aldir, \u00fev\u00ed \u00feanga\u00f0 s\u00f3ttu \u00edslenskir n\u00e1msmenn \u00feekkingu s\u00edna og akadem\u00edska reynslu. A\u00f0 loknu n\u00e1mi ger\u00f0u margir \u00feeirra hei\u00f0arlega tilraun a\u00f0 n\u00fdta menntunina h\u00e9r heima, en me\u00f0 misj\u00f6fnum \u00e1rangri vegna a\u00f0st\u00f6\u00f0uleysis.<\/p>\n<p>\u00cdslensk menningarsaga, og ekki s\u00edst v\u00edsindasagan eftir si\u00f0askiptin, v\u00e6ri n\u00e6r \u00f3skiljanleg \u00e1n hins danska bakgrunns. Til \u00feess a\u00f0 n\u00e1 heilum \u00fer\u00e6\u00f0i \u00ed s\u00f6guna, er \u00fev\u00ed nau\u00f0synleg a\u00f0 kynna s\u00e9r vi\u00f0eigandi sagnfr\u00e6\u00f0irit um \u00fer\u00f3unina \u00ed Danaveldi. Hva\u00f0 v\u00edsindas\u00f6gu var\u00f0ar m\u00e1 benda lesendum \u00e1 eftirfarandi yfirlitsrit:<\/p>\n<ul>\n<li>Ebbesen, S. &amp; C. H. Koch, 2002-2004: <a href=\"https:\/\/boggaragen.dk\/index.php\/product\/sten-ebbesen-og-carl-henrik-koch-den-danske-filosofis-historie-bind-1-5-nn10078\/\">Den danske filosofis historie 1-5<\/a>.<\/li>\n<li>Elleh\u00f8j, S., L. Grane og fl. (ritstj.), 1979-2005: <a href=\"https:\/\/universitetshistorie.ku.dk\/yderligere_information\/litteratur\/\">K\u00f8benhavns Universitet 1479-1979, bind I-XIV, udgivet af K\u00f8benhavns Universitet ved 500-\u00e5rs-jubil\u00e6et<\/a>. \u2013 Sj\u00e1 einkum <strong>Bind XII<\/strong> (1983):<em> Det matematisk-naturvidenskabelige Fakultet, 1. del: Fakultetets almindelige historie, Matematik, Datalogi, Statistik, Forsikringsmatematik, Geod\u00e6si, Astronomi, Fysik, Kemi, <\/em>og <strong>Bind XIII<\/strong> (1979): <em>Det matematisk-naturvidenskabelige Fakultet, 2. del: Zoologi, Botanik, Geologi, Geografi, Dyrefysiologi og gymnastikteori, Plantefysiologi, genetik og mikrobiologi<\/em>.<\/li>\n<li>Kragh, H., H. Nielsen, K. Hvidtfelt Nielsen &amp; P.C. Kj\u00e6rgaard, 2005-2006:<a href=\"https:\/\/unipress.dk\/bogserier\/dansk-naturvidenskabs-historie\/\">Dansk Naturvidenskabs Historie 1-4<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00de\u00f3tt \u00e1hrif Arist\u00f3telesar \u00e1 hugmyndir n\u00e1tt\u00faruspekinga hafi sm\u00e1m saman fari\u00f0 dv\u00ednandi, voru efniskenningar hans r\u00edkjandi \u00ed hinum l\u00e6r\u00f0a heimi fram \u00e1 fyrri hluta sautj\u00e1ndu aldar, \u00fear \u00e1 me\u00f0al \u00ed <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Astrology_and_the_classical_elements\">stj\u00f6rnuspeki<\/a>. \u00de\u00e6r gengdu og lengi mikilv\u00e6gu hlutverki \u00ed <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Alchemy\">efnaspeki<\/a> og l\u00e6knislist, ekki s\u00edst vegna \u00e1hrifa l\u00e6knisins <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Galen\">Galenosar<\/a> (129-216). \u00c1 sext\u00e1ndu og sautj\u00e1ndu \u00f6ld f\u00f3r einnig talsvert fyrir hugmyndum byltingarmannsins <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Paracelsus\">Paracelsusar<\/a> (1493-1541) og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Iatrochemistry\">efnal\u00e6knislistar<\/a> hans me\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Principle_(chemistry)\">frum\u00fe\u00e1ttunum<\/a> \u00feremur, \u201ebrennisteini\u201c, \u201ekvikasilfri\u201c og \u201esalti\u201c.<\/p>\n<figure id=\"attachment_20475\" aria-describedby=\"caption-attachment-20475\" style=\"width: 433px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-20475\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2022\/10\/Vessakenning-300x234.jpeg\" alt=\"\" width=\"433\" height=\"337\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Vessakenning-300x234.jpeg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Vessakenning.jpeg 571w\" sizes=\"auto, (max-width: 433px) 100vw, 433px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-20475\" class=\"wp-caption-text\">T\u00e1knr\u00e6n mynd af tengslum<a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Humorism\"> l\u00edkamsvessa<\/a>, l\u00edkamsparta og h\u00f6fu\u00f0skepna \u00ed <a href=\"https:\/\/www.taylorfrancis.com\/chapters\/mono\/10.4324\/9780203081297-23\/galenic-medicine-vivian-nutton\">galen\u00edskri l\u00e6knislist<\/a>. Sj\u00e1 n\u00e1nari umfj\u00f6llun \u00ed grein J\u00f3ns Steffensens (1990), \u00fea\u00f0an sem myndin er fengin a\u00f0 l\u00e1ni (bls. 166).<\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_20474\" aria-describedby=\"caption-attachment-20474\" style=\"width: 324px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-20474\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2022\/10\/AEdamadur-198x300.jpg\" alt=\"\" width=\"324\" height=\"491\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/AEdamadur-198x300.jpg 198w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/AEdamadur-676x1024.jpg 676w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/AEdamadur-768x1163.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/AEdamadur.jpg 774w\" sizes=\"auto, (max-width: 324px) 100vw, 324px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-20474\" class=\"wp-caption-text\"><a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Zodiac_Man\">\u00c6\u00f0ama\u00f0urinn<\/a>: T\u00e1knr\u00e6n mynd tengd <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Bloodletting\">bl\u00f3\u00f0t\u00f6kum<\/a> fyrri t\u00edma. H\u00fan endurspeglar hugmyndina um hin mikilv\u00e6gu tengsl l\u00edkamsparta (og l\u00edkamsvessa) vi\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Zodiac\">stj\u00f6rnumerki d\u00fdrahringsins<\/a>. Mynd \u00far <a href=\"http:\/\/baekur.is\/bok\/000835420\/0\/5\/Calendarium_perpetuum_Bls_5\">\u00de\u00f3r\u00f0arr\u00edmi<\/a> (1692, bls. 130).<\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00c1 sext\u00e1ndu \u00f6ld barst efnal\u00e6knislist Paracelsusar \u00e1samt svokalla\u00f0ri <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Hermeticism\">hermesarspeki<\/a> til Danmerkur fyrir tilstilli manna eins og l\u00e6knisins <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Peder_Soerensen\">P. Severinusar<\/a> og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingsins <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Tycho_Brahe\">T\u00fdch\u00f3s Brahe<\/a>. S\u00e1 s\u00ed\u00f0arnefndi l\u00e9t til d\u00e6mis setja upp <a href=\"https:\/\/beforenewton.blog\/daily-readings\/tycho-brahe\/hven\/tycho-brahes-alchemical-lab\/\">s\u00e9rstaka efnaspekistofu<\/a> \u00ed kjallaranum \u00e1 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Uraniborg\">\u00daran\u00eduborg<\/a>, \u00fear sem hann ger\u00f0i margskonar tilraunir \u00ed efnal\u00e6knislist og \u00fatbj\u00f3 einnig <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Tycho_Brahe#Work_in_medicine,_alchemy_and_astrology\">\u00fdmis n\u00e1tt\u00farulyf<\/a>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_20473\" aria-describedby=\"caption-attachment-20473\" style=\"width: 565px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-20473\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2022\/10\/Allegoriur_Tycho-300x139.jpg\" alt=\"\" width=\"565\" height=\"262\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Allegoriur_Tycho-300x139.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Allegoriur_Tycho-768x357.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Allegoriur_Tycho.jpg 908w\" sizes=\"auto, (max-width: 565px) 100vw, 565px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-20473\" class=\"wp-caption-text\">Tv\u00e6r myndir \u00e1 veggjum \u00daran\u00eduborgar me\u00f0 einkunnaror\u00f0um T\u00fdch\u00f3s Brahe: <em>Suspiciendo despicio<\/em> (me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 l\u00edta upp, s\u00e9 \u00e9g ni\u00f0ur) og <em>Despiciendo suspicio<\/em> (me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 l\u00edta ni\u00f0ur, s\u00e9 \u00e9g upp). Verkin tengjast greinilega hermet\u00edskri hugmyndafr\u00e6\u00f0i um <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Microcosm%E2%80%93macrocosm_analogy\">n\u00e1i\u00f0 samband hins sm\u00e1a og hins st\u00f3ra<\/a>. Sj\u00e1 n\u00e1nar <a href=\"https:\/\/www.peterbeard.net\/tycho-brahe-at-hven.html\">h\u00e9r<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00c9g hef ekki rekist \u00e1 neinar heimildir um \u00fea\u00f0 a\u00f0 kunningjar Brahes, biskuparnir <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3312122#page\/n3\/mode\/2up\">Gu\u00f0brandur \u00deorl\u00e1ksson og Oddur Einarsson<\/a>, hafi lagt stund \u00e1 efnaspeki, hva\u00f0 \u00fe\u00e1 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Chrysopoeia\">gullger\u00f0arlist<\/a> me\u00f0 tilheyrandi leit a\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Philosopher%27s_stone\">viskusteininum<\/a>. \u00deeir hafa \u00fe\u00f3 eflaust, einkum Oddur, vita\u00f0 af hermesarspeki stj\u00f6rnumeistarans mikla \u00e1 Hve\u00f0n.<\/p>\n<p>Eftir dau\u00f0a Brahes lag\u00f0ist hermet\u00edsk hugmyndafr\u00e6\u00f0i a\u00f0 mestu af \u00ed Danaveldi um skei\u00f0, \u00fe\u00f3tt sums sta\u00f0ar s\u00e9 \u00e1 hana minnst \u00ed v\u00ed\u00f0lesnum ritum <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Caspar_Bartholin_the_Elder\">C. Bartholins<\/a> hins eldra. Bartholin lag\u00f0i jafnframt stund \u00e1 efnal\u00e6knislist, eins og \u00fdmsir a\u00f0rir samt\u00edmamenn hans \u00ed Danm\u00f6rku og v\u00ed\u00f0ar \u00ed Evr\u00f3pu. \u00cd \u00feessu sambandi er einnig vert a\u00f0 nefna, a\u00f0 \u00ed hinu fr\u00e6ga <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3133742\">b\u00f3kasafni Brynj\u00f3lfs biskups Sveinssonar<\/a> var a\u00f0 finna \u00fdmis rit me\u00f0 hermet\u00edskum \u00e1herslum.<\/p>\n<p>\u00c1ri\u00f0 1646 kom \u00fat <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=_RtlAAAAcAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">heimsl\u00fdsing<\/a> \u00cdslandskaupmannsins <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Hans_Nansen_den_%C3%A6ldre\">H. Nansen<\/a>, sem mun hafa veri\u00f0 talsvert lesin h\u00e9r \u00e1 landi, enda ritu\u00f0 \u00e1 d\u00f6nsku. \u00dear er me\u00f0al annars fjalla\u00f0 \u00edtarlega um h\u00f6fu\u00f0skepnurnar fj\u00f3rar, en athygli vekur, a\u00f0 l\u00edtil sem engin \u00e1hersla er l\u00f6g\u00f0 \u00e1 efnaspeki. Ekki er h\u00e6gt a\u00f0 segja hi\u00f0 sama um latneska disp\u00fatat\u00edu <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%ADsli_%C3%9Eorl%C3%A1ksson\">G\u00edsli \u00deorl\u00e1kssonar<\/a> fr\u00e1 1651, <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/10\/02\/fyrsta-prentada-ritgerdin-um-stjornufraedi-eftir-islenskan-hofund\/\">De stellis fixes et errantibus<\/a> (Um fastastj\u00f6rnur og f\u00f6ruhnetti), sem reyndar er elsta var\u00f0veitta prenta\u00f0a riti\u00f0 um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i eftir \u00edslenskan h\u00f6fund. \u00cd s\u00ed\u00f0ari hluta ritger\u00f0arinnar fjallar G\u00edsli um e\u00f0li f\u00f6ruhnattanna sj\u00f6 og notast \u00fear b\u00e6\u00f0i vi\u00f0 efnaspeki og stj\u00f6rnuspeki. \u00dear fylgir hann a\u00f0 verulegu leyti b\u00f3k <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Athanasius_Kircher\">A. Kirchers<\/a> fr\u00e1 1646, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Ars_Magna_Lucis_et_Umbrae\">Ars Magna Lucis et Umbrae<\/a> (Hin mikla list lj\u00f3ss og skugga).<\/p>\n<p>Eftir a\u00f0 G\u00edsli var or\u00f0inn biskup \u00e1 H\u00f3lum gaf hann \u00fat r\u00edm yngri br\u00f3\u00f0ur s\u00edns, <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/%C3%9E%C3%B3r%C3%B0ur_%C3%9Eorl%C3%A1ksson\">\u00de\u00f3r\u00f0ar \u00deorl\u00e1kssonar<\/a>, <a href=\"http:\/\/baekur.is\/bok\/000594815\/0\/3\/Enchiridion_thad_er_Bls_3\">Enchiridion &#8211; \u00fea\u00f0 er handb\u00f3karkorn<\/a> (oft kalla\u00f0 \u201eG\u00edslar\u00edm\u201c). \u00dea\u00f0 kom aftur \u00fat \u00e1ri\u00f0 1692, l\u00edtilega breytt, undir heitinu : <a href=\"http:\/\/baekur.is\/bok\/000835420\/0\/5\/Calendarium_perpetuum_Bls_5\">Calendarium Perpetuum &#8211;\u00a0 \u00c6varande Tijmatal <\/a>\u00a0(venjulega kalla\u00f0 \u201e\u00de\u00f3r\u00f0arr\u00edm\u201c). Verki\u00f0 inniheldur annars vegar eil\u00edf\u00f0arr\u00edm og veraldlegan fr\u00f3\u00f0leik og hins vegar gu\u00f0fr\u00e6\u00f0ilegt efni. \u00cd vi\u00f0aukum er me\u00f0al annars fjalla\u00f0 um r\u00edmfr\u00e6\u00f0i, kvartil tunglsins, f\u00f6ruhnetti og d\u00fdrahringinn auk l\u00e6knislistar, \u00fear \u00e1 me\u00f0al bl\u00f3\u00f0t\u00f6kur og vessakenningar me\u00f0 efnaspekilegu og stj\u00f6rnuspekilegu \u00edvafi (<a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/12\/03\/rit-eftir-islendinga-a-laerdomsold-staerdfraedilegar-laerdomslistir\/\">sj\u00e1 n\u00e1nar h\u00e9r<\/a>).<\/p>\n<p>\u00c1 sautj\u00e1ndu \u00f6ld var n\u00e1tt\u00faruspeki kennd \u00f6llum nemendum vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann \u00ed Kaupmannah\u00f6fn, en eiginleg efnafr\u00e6\u00f0ikennsla var a\u00f0 mestu takm\u00f6rku\u00f0 vi\u00f0 l\u00e6knan\u00e1mi\u00f0 og tengdist einkum lyfjager\u00f0 \u00feess t\u00edma. A\u00f0 minnsta kosti tveir \u00edslenskir hafnarst\u00fadentar \u00f6flu\u00f0u s\u00e9r nokkurrar \u00feekkingar \u00e1 \u00fev\u00ed svi\u00f0i, \u00feeir <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/%C3%9Eorkell_Arngr%C3%ADmsson_V%C3%ADdal%C3%ADn\">\u00deorkell Arngr\u00edmsson V\u00eddal\u00edn<\/a> og <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%ADsli_Magn%C3%BAsson_(s%C3%BDsluma%C3%B0ur)\">V\u00edsi-G\u00edsli Magn\u00fasson<\/a>. Eftir Kaupmannahafnar\u00e1rin stundu\u00f0u \u00feeir b\u00e1\u00f0ir frekara n\u00e1m \u00ed efnafr\u00e6\u00f0i\/efnaspeki sem og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Mining\">n\u00e1mufr\u00e6\u00f0i<\/a>, \u00deorkell \u00ed Hollandi og Noregi, G\u00edsli \u00ed Hollandi og \u00e1 Englandi.<\/p>\n<p>Einn af samt\u00edmam\u00f6nnum \u00feeirra f\u00e9laga var <a href=\"https:\/\/www.kemifokus.dk\/wp-content\/uploads\/sites\/7\/side38-40dak42001.pdf\">O. Borch<\/a>, fyrsti pr\u00f3fessorinn \u00ed efnafr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann \u00ed Kaupmannah\u00f6fn (hann var jafnframt pr\u00f3fessor \u00ed l\u00e6knisfr\u00e6\u00f0i, grasafr\u00e6\u00f0i og textafr\u00e6\u00f0i og l\u00edfl\u00e6knir konungs). Hann endurvakti \u00e1herslur \u00e1 hermesarspeki \u00ed ritum s\u00ednum og kennslu og \u00f6\u00f0la\u00f0ist nokkra fr\u00e6g\u00f0 fyrir verki\u00f0 <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=K9NLAAAAcAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">De Ortu et Progressu Chemiae Dissertatio<\/a> (Um uppruna og \u00fer\u00f3un efnafr\u00e6\u00f0innar) fr\u00e1 1668. Sumir telja, a\u00f0 \u00fear s\u00e9 um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a <a href=\"https:\/\/www.kemifokus.dk\/wp-content\/uploads\/sites\/7\/side40-43dak92001.pdf\">fyrstu tilraunina til a\u00f0 skr\u00e1 s\u00f6gu efnafr\u00e6\u00f0innar\/efnaspekinnar<\/a>.<\/p>\n<p>\u00deorkell Arngr\u00edmsson \u00e1tti \u00ed br\u00e9faskiptum vi\u00f0 Borch og sendi honum \u00fdmsar uppl\u00fdsingar um n\u00e1tt\u00faru \u00cdslands. Eitthva\u00f0 svipa\u00f0 vir\u00f0ist eiga vi\u00f0 um V\u00edsa-G\u00edsla, \u00fev\u00ed \u00ed l\u00f6ngu br\u00e9fi hans til Bj\u00f6rns sonar s\u00edns, 12. september 1670, segir me\u00f0al annars: \u201eSkrifadu doctor Olao Borricho til ad eg admirere og venerere storliga hanz doctissimum scriptum de ortu et progressu chymi\u00e6. Og m\u00e6lltstu mi\u00f6g til hannz favourem til \u00feijn og mijn og eg vilie honum \u00feiena \u00fear eg kynne.\u201c<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%ADsli_Vigf%C3%BAsson\">G\u00edsli Vigf\u00fasson<\/a> sk\u00f3lameistari og b\u00f3ndi mun einnig hafa haft einhver samskipti vi\u00f0 Borch og svo kann a\u00f0 vera um fleiri \u00cdslendinga. Um \u00fea\u00f0 skortir mig \u00fe\u00f3 heimildir.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em>Gagnlegar heimildir<\/em> (sj\u00e1 einnig <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2022\/10\/25\/saga-efniskenninga-ritaskrar\/\">h\u00e9r<\/a>)<\/p>\n<ul>\n<li>Fink-Jensen, M., 2000: <a href=\"https:\/\/tidsskrift.dk\/historisktidsskrift\/article\/view\/55851\">Ole Borch mellem naturlig magi og moderne naturvidenskab<\/a>.<\/li>\n<li>Fink-Jensen, M., 2016: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=rGpyDAAAQBAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Alchemy in Denmark<\/a> (bls. 11-17).<\/li>\n<li>Fink-Jensen, M., 2016: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=rGpyDAAAQBAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Hermeticism in Denmark<\/a> (bls. 182-188).<\/li>\n<li>Jakob Benediktsson, 1939: <a href=\"https:\/\/www.worldcat.org\/title\/gisli-magnusson-visi-gisli-visaga-ritgerir-bref\/oclc\/74920520\">G\u00edsli Magn\u00fasson (V\u00edsi-G\u00edsli): \u00e6visaga, ritger\u00f0ir, br\u00e9f<\/a>.<\/li>\n<li>J\u00f3n Helgason, 1948: <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3133742\">B\u00f3kasafn Brynj\u00f3lfs biskups<\/a>.<\/li>\n<li>J\u00f3n \u00d3lafur \u00cdsberg, 2005: <a href=\"https:\/\/www.mbl.is\/greinasafn\/grein\/1056492\/\">L\u00edf og l\u00e6kningar: \u00cdslensk heilbrig\u00f0issaga<\/a>.<\/li>\n<li>J\u00f3n Steffensen, 1990: \u201eAl\u00fe\u00fd\u00f0ul\u00e6kningar.\u201c \u00cd <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=1734850\">\u00cdslensk \u00fej\u00f3\u00f0\u00f0menning VII: Al\u00fe\u00fd\u00f0uv\u00edsindi<\/a> (bls.103-192).<\/li>\n<li>Nansen, H., 1646: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=_RtlAAAAcAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Compendium cosmographicum et chronologicum<\/a>. \u00c1 d\u00f6nsku.<\/li>\n<li>Shackelford, J., 1993: <a href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/236232?seq=21#metadata_info_tab_contents\">Tycho Brahe, Laboratory Design, and the Aim of Science: Reading Plans in Context<\/a>.<\/li>\n<li>Vilmundur J\u00f3nsson, 1949: <a href=\"http:\/\/www.bokin.is\/product_info.php?products_id=52191\">L\u00e6kningar \u2013 Curationes \u2013 s\u00e9ra \u00deorkels Arngr\u00edmssonar<\/a><em>.<\/em><\/li>\n<li>\u00deorvaldur Thoroddsen, 1898: (G\u00edsli Magn\u00fasson.) <a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/bub_gb_WqglAQAAMAAJ\/page\/n7\/mode\/2up\">Landfr\u00e6\u00f0issaga \u00cdslands II<\/a> (bls. 116-132).<\/li>\n<li>\u00deorvaldur Thoroddsen, 1898: (\u00deorkell Arngr\u00edmsson V\u00eddal\u00edn.) <a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/bub_gb_WqglAQAAMAAJ\/page\/n7\/mode\/2up\">Landfr\u00e6\u00f0issaga \u00cdslands II<\/a> (bls. 149-155).<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>At\u00f3mhyggjan sn\u00fdr aftur<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>\u00der\u00e1tt fyrir a\u00f0 kenningin um h\u00f6fu\u00f0skepnurnar fj\u00f3rar hafi m\u00f3ta\u00f0 hugmyndir flestra n\u00e1tt\u00faruspekinga um efni\u00f0 allt fr\u00e1 d\u00f6gum Arist\u00f3telesar fram \u00e1 sautj\u00e1ndu \u00f6ld, voru \u00feeir nokkrir, sem h\u00e9ldu at\u00f3mhugmyndinni lifandi. \u00deekktastur \u00feeirra er gr\u00edski heimspekingurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Epicurus\">Epik\u00faros<\/a> (341-270 f.o.t.), sem l\u00edkt og Dem\u00f3kr\u00edtos h\u00e9lt \u00fev\u00ed fram, a\u00f0 efnisveruleikinn v\u00e6ri bygg\u00f0ur \u00e1 \u00f3deilanlegum at\u00f3mum og t\u00f3minu milli \u00feeirra. R\u00famum tveimur \u00f6ldum s\u00ed\u00f0ar kynnti r\u00f3mverska sk\u00e1ldi\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Lucretius\">L\u00fakret\u00edus<\/a> (96-55 f.o.t.) at\u00f3mhugmyndir Epik\u00farosar \u00ed lj\u00f3\u00f0inu <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/De_rerum_natura\">De rerum natura<\/a> (Um e\u00f0li hlutanna), sem mun hafa \u00e1tt talsver\u00f0an \u00fe\u00e1tt \u00ed endurreisn at\u00f3mhyggjunnar \u00e1 sautj\u00e1ndu \u00f6ld. \u00de\u00e1 fjalla\u00f0i l\u00e6knirinn Galenos (129-216) um at\u00f3mhugmyndina \u00ed ritum s\u00ednum og hi\u00f0 sama ger\u00f0i \u00cdsid\u00f3r fr\u00e1 Sevilla \u00e1 sj\u00f6undu \u00f6ld, eins og \u00e1\u00f0ur var nefnt.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Scholasticism\">Sk\u00f3laspekingar mi\u00f0alda<\/a> fj\u00f6llu\u00f0u einnig um at\u00f3mhyggju \u00ed verkum s\u00ednum, en mikill meirihluti \u00feeirra t\u00f3k \u00fear neikv\u00e6\u00f0a afst\u00f6\u00f0u, bygg\u00f0a \u00e1 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Atomism#Rejection_in_Aristotelianism\">har\u00f0ri gagnr\u00fdni Arist\u00f3telesar<\/a> \u00e1 hugmyndir Dem\u00f3kr\u00edtosar. Hins vegar er athyglisvert, a\u00f0 sk\u00f3laspekingarnir r\u00e6ddu \u00edtarlega og me\u00f0 vel\u00fe\u00f3knun um hugmyndir Arist\u00f3telesar um svokalla\u00f0ar <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Minima_naturalia\">minnstu n\u00e1tt\u00farulegu efniseiningar<\/a>. \u00dear er \u00e1tt vi\u00f0, a\u00f0 \u00fe\u00f3tt h\u00e6gt v\u00e6ri, a\u00f0 mati Arist\u00f3telesar, a\u00f0 deila einsleitum hlutum (t.d. j\u00e1rnb\u00fat e\u00f0a sp\u00fdtu) \u00ed hi\u00f0 \u00f3endanlega \u00ed sm\u00e6rri og sm\u00e6rri einingar, taldi hann a\u00f0 fyrr e\u00f0a s\u00ed\u00f0ar k\u00e6mi a\u00f0 \u00fev\u00ed, a\u00f0 einingarnar misstu einkennandi efniseiginleika s\u00edna. Minnsta ar\u00f0an, sem enn hef\u00f0i \u00feessa eiginleika (\u00fe.e. a\u00f0 vera j\u00e1rn e\u00f0a vi\u00f0ur) v\u00e6ri hin minnsta n\u00e1tt\u00farulega eining (minima naturalia). \u00deetta minnir einna helst \u00e1 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Molecule#History_and_etymology\">sameindir<\/a> n\u00fat\u00edma efnisv\u00edsinda og vera kann, a\u00f0 \u00feetta gamla hugtak og umr\u00e6\u00f0an um \u00fea\u00f0 hafi \u00ed einhverjum skilningi br\u00faa\u00f0 bili\u00f0 milli at\u00f3mkenninga Forn-Grikkja og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Atomism#Corpuscularianism\">agnakenninga<\/a> (corpuscularianism) sautj\u00e1ndu aldar.<\/p>\n<p>\u00deekktustu agnahyggjumenn sautj\u00e1ndu aldar voru \u00feeir <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Gassendi\">P. Gassendi<\/a>, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Descartes\">R. Descartes<\/a>, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Boyle\">R. Boyle<\/a> og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_Newton\">I. Newton<\/a>. \u00c1samt \u00fdmsum \u00f6\u00f0rum bl\u00e9su \u00feessir merku n\u00e1tt\u00faruspekingar n\u00fdju og fersku l\u00edfi \u00ed umr\u00e6\u00f0una um innsta e\u00f0li efnisins. Ekki voru \u00fe\u00f3 allar kenningarnar eins. Til d\u00e6mis h\u00e9lt Descartes \u00fev\u00ed fram, a\u00f0 efni (e\u00f0a frekar \u00fatbrei\u00f0sla \u00feess) og r\u00fam v\u00e6ru \u00ed raun sama fyrirb\u00e6ri\u00f0 og \u00fev\u00ed v\u00e6ri t\u00f3m ekki til. Samkv\u00e6mt hvirflakenningu hans fylltu \u00f3endanlega deilanlegar, en misjafnlega st\u00f3rar efnisagnir, hvern kr\u00f3k og kima veraldarinnar. \u00de\u00e6r g\u00e1tu og a\u00f0eins haft \u00e1hrif hver \u00e1 a\u00f0ra me\u00f0 snertingu. Newton taldi hins vegar, a\u00f0 efni\u00f0 v\u00e6ri samsett \u00far \u00f3deilanlegum at\u00f3mum, sem hreyf\u00f0ust \u00ed t\u00f3mi, \u00fe.e. algildu r\u00fami. \u00deau hef\u00f0u st\u00e6r\u00f0, l\u00f6gun og massa og \u00e1 milli \u00feeirra verku\u00f0u skammdr\u00e6gir fr\u00e1hrindi- og a\u00f0dr\u00e1ttarkraftar. Sem kunnugt er, setti hann einnig fram kenningu um \u00fea\u00f0, a\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Corpuscular_theory_of_light\">lj\u00f3si\u00f0 v\u00e6ri straumur agna<\/a>.<\/p>\n<p>Vel fram yfir mi\u00f0ja \u00e1tj\u00e1ndu \u00f6ld haf\u00f0i agnakenning Descartes v\u00ed\u00f0a mun meiri \u00e1hrif en at\u00f3mkenningin, einkum \u00ed Frakklandi, en einnig annars sta\u00f0ar, til d\u00e6mis vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann \u00ed Kaupmannah\u00f6fn. \u00deetta m\u00e1 til d\u00e6mis sj\u00e1 \u00e1 kennslub\u00f3kum \u00feeirra <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Caspar_Bartholin_the_Younger\">C.T. Bartholins<\/a>, <a href=\"https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Georg_Detharding_(Mediziner,_1671)\">G. Dethardings<\/a> og <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Peder_Nielsen_Horrebow\">P.N. Horrebows<\/a> \u00ed n\u00e1tt\u00faruspeki fyrir byjendur (sj\u00e1 <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2022\/10\/25\/saga-efniskenninga-ritaskrar\/\">skr\u00e1 Ba<\/a>). Allir minnast \u00feessir h\u00f6fundar \u00fe\u00f3 jafnframt \u00e1 h\u00f6fu\u00f0skepnur og at\u00f3m.<\/p>\n<p>\u00deetta er l\u00edklega r\u00e9tti sta\u00f0urinn til a\u00f0 minnast lauslega \u00e1 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">G.W. Leibniz<\/a> og hugmynd hans fr\u00e1 1714 um hinar eil\u00edfu, \u00f3efnislegu og v\u00edddarlausu <a href=\"https:\/\/www.newworldencyclopedia.org\/entry\/Monad\">m\u00f3n\u00f6\u00f0ur<\/a>, sem hver og ein var einst\u00f6k afleining me\u00f0 eiginleika s\u00e1lar. Leibniz taldi heiminn samsettan \u00far m\u00f3n\u00f6\u00f0um og a\u00f0 stakir hlutir efnisheimsins v\u00e6ru einfaldlega birtingarmynd samstillts m\u00f3n\u00f6\u00f0usafns. \u00deetta getur vart talist efniskenning \u00ed venjulegum skilningi, en haf\u00f0i \u00fe\u00f3 talsver\u00f0 \u00e1hrif \u00e1 n\u00e1tt\u00faruspekinga \u00e1 \u00e1tj\u00e1ndu \u00f6ld. Me\u00f0al \u00feeirra, sem reyndu a\u00f0 tengja m\u00f3n\u00f6\u00f0ukenninguna vi\u00f0 agnakenningar var heimspekingurinn og kennslub\u00f3kah\u00f6fundurinn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Wolff_(philosopher)\">C. Wolff<\/a>, sem haf\u00f0i veruleg \u00e1hrif \u00e1 kennsluna vi\u00f0 Kaupmannahafnarh\u00e1sk\u00f3la \u00e1 t\u00edmum <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Oplysningstiden#Oplysningstiden_i_Danmark-Norge\">\u00fe\u00fdsk-d\u00f6nsk-\u00edslensku uppl\u00fdsingarinnar<\/a>. Til gamans m\u00e1 geta \u00feess, a\u00f0 eini \u00cdslendingurinn, sem mun hafa blanda\u00f0 s\u00e9r \u00ed m\u00f3n\u00f6\u00f0u-umr\u00e6\u00f0una \u00e1 opinberum vettvangi, var heimspekineminn <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000306940\/5\/192\/Islenzkar_aeviskrar_fra#page\/n191\/mode\/2up\">\u00deorleifur \u00deorleifsson<\/a>, s\u00ed\u00f0ar b\u00f3ksali. Greinar hans, <a href=\"https:\/\/babel.hathitrust.org\/cgi\/pt?id=nyp.33433075755094&amp;view=1up&amp;seq=418&amp;skin=2021\">Monaderne I<\/a>, <a href=\"https:\/\/babel.hathitrust.org\/cgi\/pt?id=nyp.33433075755102&amp;view=1up&amp;seq=25&amp;skin=2021\">II<\/a>, <a href=\"https:\/\/babel.hathitrust.org\/cgi\/pt?id=nyp.33433075755102&amp;view=1up&amp;seq=33&amp;skin=2021\">III<\/a> &amp; <a href=\"https:\/\/babel.hathitrust.org\/cgi\/pt?id=nyp.33433075755102&amp;view=1up&amp;seq=41&amp;skin=2021\">IV<\/a>, birtust \u00ed <a href=\"https:\/\/uforbederlig.dk\/tidsskrifter\/LEfterretninger.htm\">Ki\u00f6benhavnske nye Tidender om l\u00e6rde og curieuse Sager<\/a> \u00e1 \u00e1runum 1755 til 1756.<\/p>\n<p>Mikilv\u00e6gt er a\u00f0 hafa \u00ed huga, a\u00f0 \u00fea\u00f0 var ekki fyrr en nokku\u00f0 var li\u00f0i\u00f0 \u00e1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ldina, sem n\u00e1tt\u00faruspekingar f\u00f3ru almennt a\u00f0 taka at\u00f3mhugmyndina alvarlega sem v\u00edsindalega kenningu. Var \u00fea\u00f0 einkum a\u00f0 \u00feakka mikilv\u00e6gum m\u00e6lini\u00f0urst\u00f6\u00f0um Englendingsins <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/John_Dalton\">J. Daltons<\/a>, me\u00f0al annars \u00feeirri, a\u00f0 at\u00f3m mismunandi frumefna sameinast \u00ed efnasamb\u00f6ndum \u00ed f\u00f6stum heilt\u00f6luhlutf\u00f6llum. Enn \u00e1ttu \u00fe\u00f3 eftir a\u00f0 l\u00ed\u00f0a n\u00e6r hundra\u00f0 \u00e1r, \u00fear til meirihluti e\u00f0lis- og efnafr\u00e6\u00f0inga var or\u00f0in sannf\u00e6r\u00f0ur um tilvist at\u00f3ma. Meira um \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0ar.<\/p>\n<figure id=\"attachment_20480\" aria-describedby=\"caption-attachment-20480\" style=\"width: 333px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-20480\" src=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2022\/10\/Hydrodynamica_1738_2-258x300.jpg\" alt=\"\" width=\"333\" height=\"387\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Hydrodynamica_1738_2-258x300.jpg 258w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Hydrodynamica_1738_2.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 333px) 100vw, 333px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-20480\" class=\"wp-caption-text\">Mynd \u00far b\u00f3kinni <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=Pm3BTRKVF-4C&amp;source=gbs_navlinks_s\">Hydrodynamica<\/a> eftir <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Bernoulli\">D. Bernoulli<\/a> fr\u00e1 1738. H\u00fan \u00e1 a\u00f0 s\u00fdna, hvernig gasi\u00f0 \u00ed \u00edl\u00e1tinu er samsett \u00far \u00f6gnum \u00e1 fer\u00f0 og flugi. T\u00ed\u00f0ir \u00e1rekstrar agnanna vi\u00f0 lausa fl\u00f6tinn E\u2018F\u2018 valda \u00fer\u00fdstingi, sem vinnur gegn \u00feyngd l\u00f3\u00f0sins P, \u00feannig a\u00f0 fl\u00f6turinn er \u00ed st\u00f6\u00f0ugu jafnv\u00e6gi. \u00deetta er venjulega talin ein fyrsta tilg\u00e1tan \u00ed fr\u00e6\u00f0um, sem n\u00fa ganga undir nafninu <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Kinetic_theory_of_gases\">kvikfr\u00e6\u00f0i gasa<\/a>.<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: center\"><em>Gagnlegar heimildir<\/em> (sj\u00e1 einnig <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2022\/10\/25\/saga-efniskenninga-ritaskrar\/\">h\u00e9r<\/a>)<\/p>\n<ul>\n<li>Berryman, B.: 2016: <a href=\"https:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/atomism-ancient\/#toc\">Ancient Atomism<\/a>.<\/li>\n<li>Chalmers, A., 2008: <a href=\"https:\/\/link.springer.com\/article\/10.1007\/s10698-008-9051-8\">Atom and Aether in Nineteenth-Century Physical Science.<\/a><\/li>\n<li>Chalmers, A., 2014: <a href=\"https:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/atomism-modern\/\">Atomism from the 17th to the 20th Century<\/a>.<\/li>\n<li>Henry A. Henrysson, 2002<a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3522287#page\/n5\/mode\/2up\">: Kafli \u00far \u00edslenskri heimspekis\u00f6gu<\/a>.<\/li>\n<li>Henry A. Henrysson, 2003: \u201e\u00deorleifur \u00deorleifsson\u2018s Defence of Leibniz\u00b4s Monadology in K\u00f6benhavnske nye Tidender om l\u00e6rde og curieuse Sager 1755-56\u201c. \u00cd <em>Norden och Europa 1700 \u2013 1830<\/em> (ritst. Svavar Sigmundsson). bls. 105-116.<\/li>\n<li>Kov\u00e1cs, \u00c1., 2006: <a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/306401132_The_Structure_of_Matter_Was_Isidore_of_Seville_an_Atomist\">The Structure of Matter: Was Isidore of Seville an Atomist?<\/a><\/li>\n<li>Stones, G.B., 1928: <a href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/224510#metadata_info_tab_contents\">The Atomic View of Matter in the XVth, XVIth, and XVIIth Centuries<\/a>.<\/li>\n<li>Wilson, C., 2022: <a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/248525818_Leibniz_and_atomism\">Leibniz and Atomism<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: center\"><a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/einar\/2022\/10\/25\/fra-hofudskepnum-til-frumeinda-og-oreinda-islendingar-og-kenningar-um-innstu-gerd-og-edli-efnisins-greinaflokkur\/\"><span style=\"font-size: 14pt\">Til baka \u00ed efnisyfirlit<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Inngangur \u00e1samt yfirliti um t\u00edmabili\u00f0 fr\u00e1 s\u00ed\u00f0mi\u00f0\u00f6ldum til l\u00e6rd\u00f3msaldar \u00cd byrjun j\u00fal\u00ed \u00e1ri\u00f0 2012 fylgdist \u00f6ll heimsbygg\u00f0in me\u00f0 af athygli, \u00feegar tilkynnt var, a\u00f0 hin svokalla\u00f0a Higgs-eind hef\u00f0i loksins fundist \u00ed fl\u00f3knum tilraunum me\u00f0 LHC, sterkeinda-hra\u00f0linum mikla \u00ed CERN. Ni\u00f0ursta\u00f0an var lokahnykkurinn \u00ed vi\u00f0amiklu \u00e1taki e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0inga til a\u00f0 sannreyna sta\u00f0all\u00edkan \u00f6reindafr\u00e6\u00f0innar, kenningu sem gefur n\u00e6r [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,4,5,7,9,12,13],"tags":[],"class_list":["post-20481","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-atjanda-oldin","category-edlisfraedi","category-efnafraedi","category-midaldir","category-nitjanda-oldin","category-sautjanda-oldin","category-sextanda-oldin"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20481","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20481"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20481\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20481"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20481"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20481"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}