{"id":575,"date":"2017-10-02T10:40:18","date_gmt":"2017-10-02T10:40:18","guid":{"rendered":"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/?p=575"},"modified":"2017-10-02T10:40:18","modified_gmt":"2017-10-02T10:40:18","slug":"fyrsta-prentada-ritgerdin-um-stjornufraedi-eftir-islenskan-hofund","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/?p=575","title":{"rendered":"Fyrsta prenta\u00f0a ritger\u00f0in um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i eftir \u00edslenskan h\u00f6fund"},"content":{"rendered":"<figure id=\"attachment_64\" aria-describedby=\"caption-attachment-64\" style=\"width: 283px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-64\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2017\/09\/DeStellisFinal-copy-232x300.jpg\" alt=\"\" width=\"283\" height=\"366\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/DeStellisFinal-copy-232x300.jpg 232w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/DeStellisFinal-copy.jpg 517w\" sizes=\"(max-width: 283px) 100vw, 283px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-64\" class=\"wp-caption-text\"><em>Um fastastj\u00f6rnur og f\u00f6ruhnetti<\/em>. Fors\u00ed\u00f0an \u00e1 disp\u00fatat\u00edu G\u00edsla \u00deorl\u00e1kssonar fr\u00e1 1651.<a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/einar\/SAGA\/DStellis.pdf\"> Tengill h\u00e9r<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<p>H\u00f6fundur \u00feessa verks var Hafnarst\u00fadentinn <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%ADsli_%C3%9Eorl%C3%A1ksson\">G\u00edsli \u00deorl\u00e1ksson\u00a0<\/a>(1631-1684),\u00a0 sem s\u00ed\u00f0ar var\u00f0 eftirma\u00f0ur f\u00f6\u00f0urs s\u00edns, \u00deorl\u00e1ks S\u00falasonar, \u00ed biskupsemb\u00e6tti \u00e1\u00a0 H\u00f3lum. Ritger\u00f0in er svok\u00f6llu\u00f0 disp\u00fatat\u00eda, st\u00fadentafyrirlestur sem haldinn var vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann \u00ed Kaupmannah\u00f6fn \u00ed \u00e1rsbyrjun 1651.<\/p>\n<figure id=\"attachment_65\" aria-describedby=\"caption-attachment-65\" style=\"width: 281px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-65\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2017\/09\/Gisli1-copy-244x300.jpg\" alt=\"\" width=\"281\" height=\"345\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/Gisli1-copy-244x300.jpg 244w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/Gisli1-copy.jpg 358w\" sizes=\"(max-width: 281px) 100vw, 281px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-65\" class=\"wp-caption-text\">G\u00edsli \u00deorl\u00e1ksson H\u00f3labiskup \u00e1samt eiginkonu sinni Ragnhei\u00f0i J\u00f3nsd\u00f3ttur (til vinstri). Tv\u00e6r fyrri eiginkonur hans, Gr\u00f3a \u00deorleifsd\u00f3ttir og Ingibj\u00f6rg Benediktsd\u00f3ttir eru einnig me\u00f0 \u00e1 \u00feessu m\u00e1lverki fr\u00e1 1684.<\/figcaption><\/figure>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em><span style=\"font-size: 14pt\">G\u00edsli \u00deorl\u00e1ksson \u00ed Kaupmannah\u00f6fn 1649-1652<\/span><br \/>\n<\/em><\/p>\n<p>A\u00f0 loknu n\u00e1mi \u00ed H\u00f3lask\u00f3la sigldi G\u00edsli til Kaupmannahafnar hausti\u00f0 1649. Me\u00f0 skipinu var einnig kennari hans fr\u00e1 H\u00f3lum, <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/Run%C3%B3lfur_J%C3%B3nsson_(sk%C3%B3lameistari)\">Run\u00f3lfur J\u00f3nsson<\/a> (1619-1654), sem var vel a\u00f0 s\u00e9r \u00ed st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ilegum l\u00e6rd\u00f3mslistum og h\u00e9lt um skei\u00f0 einskonar sk\u00f3la \u00ed n\u00e1tt\u00faruspeki (physica) fyrir h\u00e1sk\u00f3last\u00fadenta \u00ed Kaupmannah\u00f6fn.<\/p>\n<p>G\u00edsli var skr\u00e1\u00f0ur nemandi vi\u00f0 Hafnarh\u00e1sk\u00f3la \u00ed desember 1649. Einkakennari hans\u00a0 (praeceptor privatus) var <a href=\"http:\/\/www.nbi.ku.dk\/ansatte\/?pure=files%2F137952957%2F2015_Acta_Baltica_From.pdf\">J\u00f6rgen From<\/a> (1605-1651), pr\u00f3fessor \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i. \u00dear sem engin mynd mun vera til af From birti \u00e9g \u00ed sta\u00f0inn mynd af fors\u00ed\u00f0u kennslub\u00f3kar hans \u00ed reiknislist, sem annar nemandi hans,\u00a0 <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/G%C3%ADsli_Einarsson\">G\u00edsli Einarsson<\/a> (1621-1688), fyrsti konungsskipa\u00f0i kennarinn \u00ed st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i \u00e1 \u00cdslandi, hefur l\u00edklega nota\u00f0 vi\u00f0 kennslu \u00ed Sk\u00e1lholti (sj\u00e1 <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/12\/03\/rit-eftir-islendinga-a-laerdomsold-staerdfraedilegar-laerdomslistir\/\">meira h\u00e9r<\/a>).<\/p>\n<figure id=\"attachment_515\" aria-describedby=\"caption-attachment-515\" style=\"width: 283px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-515\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2017\/10\/Screenshot-2017-10-1-Arithmetica-Danica-seu-brevis-ac-perspicua-institutio-arithmeticae-vulgaris-astronomicae-geodaeticae-1-216x300.png\" alt=\"\" width=\"283\" height=\"393\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/Screenshot-2017-10-1-Arithmetica-Danica-seu-brevis-ac-perspicua-institutio-arithmeticae-vulgaris-astronomicae-geodaeticae-1-216x300.png 216w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/Screenshot-2017-10-1-Arithmetica-Danica-seu-brevis-ac-perspicua-institutio-arithmeticae-vulgaris-astronomicae-geodaeticae-1.png 345w\" sizes=\"(max-width: 283px) 100vw, 283px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-515\" class=\"wp-caption-text\">Kennslub\u00f3k J\u00f6rgens Froms \u00ed reikningslist fr\u00e1 1649. H\u00e9r er\u00a0 <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=xoNSAAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false\">tengill \u00e1 b\u00f3kina.<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<p>A\u00f0aln\u00e1msgrein G\u00edsla \u00deorl\u00e1kssonar vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann var gu\u00f0fr\u00e6\u00f0i, en hann vir\u00f0ist einnig hafa haft \u00e1huga \u00e1 stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og n\u00e1tt\u00faruspeki. Sennilega var \u00fear um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a \u00e1hrif fr\u00e1 \u00feeim Run\u00f3lfi og From. \u00c1ri\u00f0 1650 s\u00f3tti G\u00edsli, \u00e1samt vini s\u00ednum <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Willum_Worm_(justitiarius)\">Willum Worm<\/a>\u00a0 (1633-1704), sk\u00f3la \u00ed n\u00e1tt\u00faruspeki hj\u00e1 <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Jens_Bircherod_(1623-1686)\">Jens Jensen Bircherod<\/a> (1623-1686). \u00dea\u00f0 bendir v\u00e6ntanlega til \u00feess a\u00f0 Run\u00f3lfur hafi ekki haldi\u00f0 sinn sk\u00f3la \u00fea\u00f0 \u00e1ri\u00f0.<\/p>\n<figure id=\"attachment_463\" aria-describedby=\"caption-attachment-463\" style=\"width: 277px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-463\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2017\/09\/bircherod_jens-243x300.jpg\" alt=\"\" width=\"277\" height=\"342\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/bircherod_jens-243x300.jpg 243w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/bircherod_jens.jpg 397w\" sizes=\"(max-width: 277px) 100vw, 277px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-463\" class=\"wp-caption-text\">Jens Jensen Bircherod, pr\u00f3fessor vi\u00f0 Hafnarh\u00e1sk\u00f3la fr\u00e1 1661.<\/figcaption><\/figure>\n<p>Vi\u00f0 sk\u00f3lalok disp\u00fateru\u00f0u \u00fdmsir nemendur Bircherods, \u00fear \u00e1 me\u00f0al \u00feeir Worm og G\u00edsli.\u00a0 Eins og \u00e1\u00f0ur hefur komi\u00f0 fram h\u00e9lt G\u00edsli sinn fyrirlestur, <em>De stellis fixis et errantibus,<\/em>\u00a0 \u00ed byrjun \u00e1rs 1651 og gaf hann \u00fat \u00e1 prenti.\u00a0H\u00e9r ver\u00f0ur a\u00f0 lokum fjalla\u00f0 um nokkur valin atri\u00f0i \u00ed \u00feessari\u00a0 \u00e1g\u00e6tu ritger\u00f0, en mun \u00edtarlegri umfj\u00f6llun h\u00f6fundar \u00feessarar f\u00e6rslu m\u00e1 finna \u00ed <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/~einar\/Heimsmynd_2006.pdf\">grein fr\u00e1 2006<\/a> (bls. 11-14; \u00fear er einnig sagt fr\u00e1 Run\u00f3lfi J\u00f3nssyni (bls. 10-11).<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><em>De stellis fixis et errantibus<\/em><\/span><\/p>\n<p>Disp\u00fatat\u00eda G\u00edsla er elsta prenta\u00f0a verki\u00f0 um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og n\u00e1tt\u00faruspeki eftir \u00edslenskan h\u00f6fund. \u00dea\u00f0 eitt gefur verkinu mikilv\u00e6gt menningars\u00f6gulegt gildi. A\u00f0 auki veitir \u00fea\u00f0 fr\u00f3\u00f0legar uppl\u00fdsingar um h\u00e1sk\u00f3lan\u00e1msefni\u00f0 \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og n\u00e1tt\u00faruspeki \u00ed Kaupmannah\u00f6fn um mi\u00f0ja sautj\u00e1ndu \u00f6ld.<\/p>\n<p>Samkv\u00e6mt venju \u00feessa t\u00edmabils var titill disp\u00fatat\u00edunnar \u00e6\u00f0i langur. \u00cdslensk \u00fe\u00fd\u00f0ing g\u00e6ti hlj\u00f3\u00f0a\u00f0 svo:<\/p>\n<blockquote><p>\u00c1ttundi fyrirlestur N\u00e1tt\u00faruspekisk\u00f3lans um fastastj\u00f6rnur og f\u00f6ruhnetti, sem h\u00f6fundur og verjandi, \u00cdslendingurinn G\u00edsli \u00deorl\u00e1ksson, me\u00f0 hj\u00e1lp Gu\u00f0s hins \u00ferisvar besta og mesta og sam\u00feykki hins vir\u00f0ulega H\u00e1sk\u00f3lar\u00e1\u00f0s, lag\u00f0i fram hyggnum heimspekingum til fri\u00f0samlegrar umr\u00e6\u00f0u undir fors\u00e6ti Jens Jensens Bircherod, 29. jan\u00faar \u00e1ri\u00f0 1651 fr\u00e1 kl. eitt eftir h\u00e1degi \u00ed ne\u00f0ri fyrirlestrarsalnum.\u00a0\u00a0 <strong>\u2014<\/strong>\u00a0\u00a0 Kaupmannah\u00f6fn \u00ed prentsmi\u00f0ju Melchiors Martzan, h\u00e1sk\u00f3laprentara.<\/p><\/blockquote>\n<p>Ritger\u00f0in er n\u00edu s\u00ed\u00f0ur \u00ed fj\u00f3r\u00f0ungsbroti, skipt \u00ed 32 sm\u00e1kafla e\u00f0a sta\u00f0h\u00e6fingar (thesis). \u00cd k\u00f6flum 2 til 24 er r\u00e6tt all \u00edtarlega um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og heimsmyndina og vir\u00f0ist framsetningin taka talsvert mi\u00f0 af b\u00f3k\u00a0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Caspar_Bartholin_the_Elder\">Caspars Bartholin<\/a> (1585-1629), <em>Systema physicum<\/em>. \u00c1herslur eru \u00fe\u00f3 v\u00ed\u00f0a a\u00f0rar og sennilegt er, a\u00f0 G\u00edsli hafi einnig haft til hli\u00f0sj\u00f3nar h\u00f6fu\u00f0rit <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Christen_S%C3%B8rensen_Longomontanus\">Longomontanusar<\/a> (1562-1647), <em>Astronomia Danica<\/em>, \u00fe\u00f3tt hvergi fari hann \u00ed t\u00e6knileg sm\u00e1atri\u00f0i.<\/p>\n<p>Umfj\u00f6llun G\u00edsla um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i \u00ed \u00feessum hluta ritger\u00f0arinnar er \u00f3venju sk\u00fdr og hnitmi\u00f0u\u00f0 og a\u00f0 mestu laus vi\u00f0 stj\u00f6rnuspeki. Hi\u00f0 sama er ekki h\u00e6gt a\u00f0 segja um s\u00ed\u00f0ustu \u00e1tta kaflana (25-32), sem fjalla um f\u00f6ruhnettina sj\u00f6 og m\u00e1tt \u00feeirra. Fr\u00e1s\u00f6gnin \u00fear er fyrst og fremst af stj\u00f6rnuspekilegum toga me\u00f0 sterku \u00edvafi fr\u00e1 stj\u00f6rnutengdri l\u00e6knislist samt\u00edmans. \u00cd \u00feessum hluta sty\u00f0st G\u00edsli mj\u00f6g vi\u00f0 riti\u00f0 <em>Ars magna lucis et umbr\u00e6<\/em> (Um hina miklu list lj\u00f3ss og skugga) eftir fj\u00f6lfr\u00e6\u00f0inginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Athanasius_Kircher\">Athanasius Kircher<\/a> (1602-1680) og vir\u00f0ist umfj\u00f6llunin a\u00f0 mestu tekin beint \u00far b\u00f3k hans.<a href=\"#_edn1\" name=\"_ednref1\"><\/a><\/p>\n<p>\u00cd fyrstu k\u00f6flunum er \u00fea\u00f0 hin vi\u00f0tekna heimsmynd \u00ed Danm\u00f6rku \u00e1 \u00feessum t\u00edma, jar\u00f0mi\u00f0jukenning\u00a0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Tycho_Brahe\">Tychos Brahe<\/a> (1546-1601), sem liggur til grundvallar umr\u00e6\u00f0unni.<\/p>\n<figure id=\"attachment_10\" aria-describedby=\"caption-attachment-10\" style=\"width: 410px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-10\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2017\/09\/TychoUniverse2-copy-296x300.gif\" alt=\"\" width=\"410\" height=\"416\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-10\" class=\"wp-caption-text\">Hugmynd Brahes um byggingu heimsins, sem birt var \u00e1 prenti 1588: J\u00f6r\u00f0in er \u00ed mi\u00f0ju heimsins. Um hana sn\u00faast tungli\u00f0, s\u00f3lin og fastastj\u00f6rnuhveli\u00f0. F\u00f6ruhnettirnir Merk\u00far\u00edus, Venus, Mars, J\u00fap\u00edter og Sat\u00farnus sn\u00faast hins vegar um s\u00f3lina og fylgja henni \u00e1 braut hennar um j\u00f6r\u00f0ina.<\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00cd fimmta kafla minnist G\u00edsli \u00fe\u00f3 \u00e1 <em>Principia philosophiae, <\/em>b\u00f3k <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Descartes\">Descartes<\/a> (1596-1650) fr\u00e1 1644 og r\u00e6\u00f0ir stuttlega um hvirflakenningu hans. S\u00fa umfj\u00f6llun er s\u00e9rlega athyglisver\u00f0 \u00ed lj\u00f3si \u00feess a\u00f0 \u00feetta mun hafa veri\u00f0 \u00ed fyrsta skipti, sem hvirflar Descartes voru r\u00e6ddir \u00e1 prenti \u00ed Danaveldi.<\/p>\n<p>\u00c1 \u00feessum t\u00edma voru flestir, ef ekki allir, l\u00e6rd\u00f3msmenn \u00ed Danaveldi komnir \u00e1 \u00fe\u00e1 sko\u00f0un a\u00f0 j\u00f6r\u00f0in snerist um m\u00f6ndul sinn, eins og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Nicolaus_Copernicus\">K\u00f3pern\u00edkus<\/a> (1473-1543) haf\u00f0i haldi\u00f0 fram. (Hins vegar t\u00f6ldu \u00feeir, gagnst\u00e6tt honum, a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri s\u00f3lin sem gengi \u00ed kringum j\u00f6r\u00f0ina en ekki \u00f6fugt.) G\u00edsli tekur skemmtilega \u00e1 \u00feessu \u00ed ritger\u00f0inni og s\u00fdnir fram \u00e1, a\u00f0 ef fastastj\u00f6rnuhveli\u00f0 sn\u00fdst eina umfer\u00f0 \u00e1 s\u00f3larhring um grafkyrra j\u00f6r\u00f0, hl\u00fdtur hra\u00f0i fastastjarnanna a\u00f0 vera um 23,4 millj\u00f3nir km \u00e1 sek\u00fandu. \u00deetta finnst G\u00edsla afar \u00f3l\u00edklegt og segir: \u201eEn \u00fea\u00f0 vir\u00f0ist ekki samr\u00e6mast n\u00e1tt\u00farunni, a\u00f0 nokkur hlutur geti \u00e1 andartaki fari\u00f0 [sl\u00edka vegalengd], \u00fev\u00ed \u00fea\u00f0 er n\u00e6stum \u00f3endanlegt \u00ed endanlegu.\u201c <a href=\"#_edn2\" name=\"_ednref2\"><\/a><\/p>\n<p>G\u00edsli gerir r\u00f6\u00f0 f\u00f6ruhnattanna s\u00e9\u00f0 fr\u00e1 j\u00f6r\u00f0inni a\u00f0 umtalsefni og getur \u00feess, a\u00f0 \u00fdmsir hafi or\u00f0i\u00f0 til a\u00f0 stinga upp \u00e1 annarri r\u00f6\u00f0 en \u00feeirri, sem f\u00f3lgin er \u00ed hinni hef\u00f0bundnu jar\u00f0mi\u00f0jukenningu fornaldar. Enginn hafi \u00fe\u00f3 \u201esn\u00fai\u00f0 kerfi <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Ptolemy\">Pt\u00f3lema\u00edosar<\/a> (100-170) eins r\u00e6kilega vi\u00f0 og hinn nafntoga\u00f0i K\u00f3pern\u00edkus [sem] fylgdi \u00ed \u00f6llu \u00feeirri r\u00f6\u00f0 sem <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Aristarchus_of_Samos\">Aristarkos fr\u00e1 Samos<\/a> (310-230 f.Kr.) h\u00e9lt fram 400 \u00e1rum fyrir daga Pt\u00f3lema\u00edosar og setti s\u00f3lina hreyfingarlausa \u00ed mi\u00f0ju heimsins\u201c me\u00f0 reikistj\u00f6rnurnar \u00ed \u00feessari r\u00f6\u00f0: Merk\u00far\u00edus, Venus, j\u00f6r\u00f0in me\u00f0 tungli s\u00ednu, Mars, J\u00fap\u00edter og Sat\u00farnus. \u201eMe\u00f0 \u00feessari kenningu ger\u00f0i K\u00f3pern\u00edkus snilldarlega grein fyrir fyrirb\u00e6rum himinsins. \u00dea\u00f0 olli \u00fev\u00ed, a\u00f0 \u00e1 sinni samt\u00ed\u00f0 og n\u00e6stu manns\u00f6ldrum f\u00e9kk hann, og \u00e1 s\u00e9r enn, fj\u00f6lmarga og m\u00e1lsmetandi fylgismenn.\u201c<\/p>\n<figure id=\"attachment_8\" aria-describedby=\"caption-attachment-8\" style=\"width: 428px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-8\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2017\/09\/heliocentrism3-copy-300x300.png\" alt=\"\" width=\"428\" height=\"428\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/heliocentrism3-copy-300x300.png 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/heliocentrism3-copy-150x150.png 150w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/heliocentrism3-copy.png 585w\" sizes=\"(max-width: 428px) 100vw, 428px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-8\" class=\"wp-caption-text\">S\u00f3lmi\u00f0jukenning K\u00f3pern\u00edkusar<\/figcaption><\/figure>\n<p>G\u00edsli l\u00fdsir jafnframt jar\u00f0mi\u00f0jukerfi Tychos Brahe og tekur s\u00e9rstaklega fram a\u00f0 hann hafi haft \u201emi\u00f0punktana fyrir hreyfingar himintungla tvo, s\u00f3lina fyrir reikistj\u00f6rnur, en j\u00f6r\u00f0ina fyrir s\u00f3l, tungl og fastastj\u00f6rnur.\u201c Hann getur um \u00fe\u00e1 gagnr\u00fdni talsmanna s\u00f3lmi\u00f0jukenningarinnar a\u00f0 hvorki Pt\u00f3lema\u00edos n\u00e9 Brahe \u201ehafi stutt \u00fea\u00f0 traustum r\u00f6kum a\u00f0 j\u00f6r\u00f0in s\u00e9 \u00ed mi\u00f0ju alheimsins. En \u00f3bilgirni \u00feeirra dylst engum, \u00fev\u00ed sj\u00e1lfir hafa \u00feeir enn ekki s\u00fdnt \u00f3yggjandi fram \u00e1, a\u00f0 velja eigi s\u00f3linni sta\u00f0 \u00ed mi\u00f0ju heimsins. Hvers vegna heimta \u00feeir svo af \u00f6\u00f0rum \u00fea\u00f0 sem \u00feeir geta ekki sj\u00e1lfir afreka\u00f0.\u201c \u00de\u00e1 getur G\u00edsli um \u00fe\u00e1 fullyr\u00f0ingu s\u00f3lmi\u00f0jumanna a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 \u00ed misr\u00e6mi vi\u00f0 n\u00e1tt\u00faruna, a\u00f0 heimurinn hafi tv\u00e6r mi\u00f0jur eins og \u00ed kenningu Brahes. \u00dear telur hann \u00fe\u00e1 \u201evega sig me\u00f0 eigin sver\u00f0i\u201c vegna \u00feess a\u00f0 heimur s\u00f3lmi\u00f0jukenningarinnar hafi a\u00f0 minnsta kosti tv\u00e6r mi\u00f0jur: Reikistj\u00f6rnurnar gangi um s\u00f3lina og tungli\u00f0 um j\u00f6r\u00f0ina. Og hva\u00f0 me\u00f0 fylgihnetti J\u00fap\u00edters sem vir\u00f0ast ganga um hann?<\/p>\n<p>Lengra h\u00e6ttir G\u00edsli s\u00e9r ekki \u00ed umr\u00e6\u00f0unni um heimskerfin. \u00de\u00f3 m\u00e1 segja a\u00f0 hann l\u00fdsi \u00f3beinum stu\u00f0ningi vi\u00f0 jar\u00f0mi\u00f0jukenningu Brahes. Til d\u00e6mis telur hann ni\u00f0urst\u00f6\u00f0ur stj\u00f6rnumeistarans fyrir fjarl\u00e6g\u00f0ir \u00ed himingeimnum sty\u00f0jast vi\u00f0 n\u00e1kv\u00e6mustu athuganirnar.<\/p>\n<p>Disp\u00fatat\u00eda G\u00edsla \u00deorl\u00e1kssonar er vanda\u00f0 yfirlit yfir \u00fe\u00e1 stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i, sem vir\u00f0ist hafa veri\u00f0 kennd byrjendum vi\u00f0 Hafnarh\u00e1sk\u00f3la \u00e1 mi\u00f0ri sautj\u00e1ndu \u00f6ld. A\u00f0 auki er \u00fear a\u00f0 finna stutta kynningu \u00e1 hinni \u00fe\u00e1 n\u00fdju hvirflakenningu Descartes. Heimsmynd G\u00edsla er a\u00f0 verulegu leyti bygg\u00f0 \u00e1 hugmyndum Tychos Brahe og l\u00e6risveina hans \u00ed Danm\u00f6rku og lj\u00f3st er af framsetningunni, a\u00f0 s\u00f3lmi\u00f0jukenningin hefur ekki enn n\u00e1\u00f0 a\u00f0 festa r\u00e6tur \u00fear \u00ed landi. T\u00f3nninn \u00ed gar\u00f0 K\u00f3pern\u00edkusar er \u00fe\u00f3 mun mildari en \u00ed m\u00f6rgum eldri verkum danskra h\u00f6funda um svipa\u00f0 efni, til d\u00e6mis \u00ed <em>Systema physicum<\/em> eftir Caspar Bartholin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u00f6fundur \u00feessa verks var Hafnarst\u00fadentinn G\u00edsli \u00deorl\u00e1ksson\u00a0(1631-1684),\u00a0 sem s\u00ed\u00f0ar var\u00f0 eftirma\u00f0ur f\u00f6\u00f0urs s\u00edns, \u00deorl\u00e1ks S\u00falasonar, \u00ed biskupsemb\u00e6tti \u00e1\u00a0 H\u00f3lum. Ritger\u00f0in er svok\u00f6llu\u00f0 disp\u00fatat\u00eda, st\u00fadentafyrirlestur sem haldinn var vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann \u00ed Kaupmannah\u00f6fn \u00ed \u00e1rsbyrjun 1651. &nbsp; G\u00edsli \u00deorl\u00e1ksson \u00ed Kaupmannah\u00f6fn 1649-1652 A\u00f0 loknu n\u00e1mi \u00ed H\u00f3lask\u00f3la sigldi G\u00edsli til Kaupmannahafnar hausti\u00f0 1649. Me\u00f0 skipinu var einnig [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":64,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,12,15],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/575"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=575"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/575\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/64"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=575"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=575"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=575"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}