{"id":9585,"date":"2019-09-09T08:02:17","date_gmt":"2019-09-09T08:02:17","guid":{"rendered":"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/?p=9585"},"modified":"2019-09-09T08:02:17","modified_gmt":"2019-09-09T08:02:17","slug":"h-c-orsted-bein-og-obein-ahrif-hans-a-islendinga-og-upphaf-kennslu-i-edlisfraedi-og-stjornufraedi-vid-reykjavikurskola","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/?p=9585","title":{"rendered":"H. C. \u00d6rsted, bein og \u00f3bein \u00e1hrif hans \u00e1 \u00cdslendinga og upphaf kennslu \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 Reykjav\u00edkursk\u00f3la"},"content":{"rendered":"<p>\u00c1 fyrri hluta n\u00edtj\u00e1ndu aldar voru \u00fe\u00e6r greinar, sem vi\u00f0 \u00ed dag k\u00f6llum hugv\u00edsindi, allsr\u00e1\u00f0andi \u00ed d\u00f6nsku sk\u00f3lakerfi. Raunv\u00edsindi voru almennt \u00ed bakgrunni og yfirleitt a\u00f0eins kennd \u00fear sem a\u00f0sta\u00f0a og n\u00e6g \u00feekking var fyrir hendi. Sem \u00f6fgakennt d\u00e6mi m\u00e1 nefna, a\u00f0 st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i var fyrst kennd \u00ed <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/Bessasta%C3%B0ask%C3%B3li\">Bessasta\u00f0ask\u00f3la<\/a> eftir heimkomu <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?gegnirId=000819528\">Bj\u00f6rns Gunnlaugssonar<\/a> \u00e1ri\u00f0 1822 og frekari raunv\u00edsindakennsla var\u00f0 a\u00f0 b\u00ed\u00f0a \u00feanga\u00f0 til <a href=\"https:\/\/mr.is\/index.php\/skolinn\">Reykjav\u00edkursk\u00f3li<\/a> t\u00f3k til starfa hausti\u00f0 1846. \u00dear var Bj\u00f6rn enn \u00e1 fer\u00f0inni og e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ina kenndi hann fr\u00e1 upphafi og allt til vorsins 1862, \u00feegar hann l\u00e9t af st\u00f6rfum og a\u00f0rir t\u00f3ku vi\u00f0. Stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ina h\u00f3f hann hins vegar ekki a\u00f0 kenna fyrr en sk\u00f3la\u00e1ri\u00f0 1853-54, eins og n\u00e1nar ver\u00f0ur sagt fr\u00e1 h\u00e9r \u00e1 eftir.<\/p>\n<figure id=\"attachment_11465\" aria-describedby=\"caption-attachment-11465\" style=\"width: 594px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11465\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/Do\u0301mkirkjan-og-L\u00e6r\u00f0i-sko\u0301linn.-Ma\u0301lverk-Jo\u0301ns-Helgasonar.-A\u0301BS_1200_711-300x178.jpg\" alt=\"\" width=\"594\" height=\"353\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11465\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">M\u00e1lverk J\u00f3ns Helgasonar af\u00a0 Reykjav\u00edkursk\u00f3la og umhverfi hans um 1850. Lengst til h\u00e6gri glittir \u00ed Tj\u00f6rnina og efst \u00e1 holtinu \u00fear fyrir ofan m\u00e1 sj\u00e1 sk\u00f3lav\u00f6r\u00f0una bera vi\u00f0 himin.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00dea\u00f0 var ekki tilviljun, a\u00f0 raungreinakennsla h\u00f3fst \u00e1 \u00feessum t\u00edma h\u00e9r \u00e1 landi. Sk\u00f6mmu fyrir mi\u00f0ja n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld f\u00f3ru yfirv\u00f6ld \u00ed Danm\u00f6rku a\u00f0 huga a\u00f0 n\u00fdskipan kennslu \u00ed l\u00e6r\u00f0um sk\u00f3lum. \u00c1ri\u00f0 1845 var \u00e1kve\u00f0i\u00f0 a\u00f0 leyfa nokkrum sk\u00f3lum a\u00f0 kenna \u00ed tilraunaskyni sama n\u00e1msefni \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i og lesi\u00f0 var undir <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Filosofikum\">anna\u00f0 l\u00e6rd\u00f3mspr\u00f3f<\/a> (Anden Examen) vi\u00f0 Hafnarh\u00e1sk\u00f3la. \u00dea\u00f0 gafst n\u00e6gjanlega vel til \u00feess, a\u00f0 \u00feessi n\u00fdskipan var sm\u00e1m saman innleidd \u00ed alla l\u00e6r\u00f0a sk\u00f3la \u00ed r\u00edkinu, \u00fear \u00e1 me\u00f0al \u00ed Reykjav\u00edkursk\u00f3la. Ef nemendur st\u00f3\u00f0ust pr\u00f3f \u00ed \u00feessum greinum vi\u00f0 fyrsta l\u00e6rd\u00f3mspr\u00f3f (Examen artium; st\u00fadentspr\u00f3f), \u00feurftu \u00feeir ekki a\u00f0 sinna \u00feeim frekar en \u00feeir vildu vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann. Breytingunum lauk a\u00f0 fullu 1850, sama \u00e1ri\u00f0 og <a href=\"https:\/\/universitetshistorie.ku.dk\/organisation\/fakulteter\/naturvidenskab\/\">St\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i- og n\u00e1tt\u00faruv\u00edsindasvi\u00f0<\/a> (Det matematisk-naturvidenskabelige Fakultet) var loks stofna\u00f0 vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann \u00ed Kaupmannah\u00f6fn.<\/p>\n<p>Fyrir 1850 h\u00f6f\u00f0u e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i veri\u00f0 skyldugreinar fyrir alla nemendur Hafnarh\u00e1sk\u00f3la, sem gengu undir anna\u00f0 l\u00e6rd\u00f3mspr\u00f3f, \u00fear \u00e1 me\u00f0al \u00cdslendinga. Kennslan \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i haf\u00f0i veri\u00f0 \u00ed h\u00f6ndum <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/H.C._%C3%98rsted\">Hans Christians \u00d6rsted<\/a> allt fr\u00e1 \u00e1rinu 1806, og hann var jafnframt einn helsti hvatama\u00f0urinn a\u00f0 hinu breytta fyrirkomulagi vi\u00f0 l\u00e6r\u00f0u sk\u00f3lana og H\u00e1sk\u00f3lann. \u00deess m\u00e1 og geta, a\u00f0 \u00d6rsted var rektor H\u00e1sk\u00f3lans, \u00feegar breytinginn \u00e1tti s\u00e9r sta\u00f0. Hann var og n\u00fdb\u00fainn a\u00f0 gefa \u00fat verki\u00f0 <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=kCdPAAAAYAAJ&amp;hl=da&amp;source=gbs_navlinks_s\">Naturl\u00e6rens mechaniske Deel<\/a> (1844), sem \u00e6tla\u00f0 var til kennslu \u00ed aflfr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 l\u00e6r\u00f0a sk\u00f3la \u00ed Danaveldi, Hafnarh\u00e1sk\u00f3la og Fj\u00f6llistask\u00f3lann. \u00dea\u00f0 rit var\u00f0 fyrir valinu \u00e1ri\u00f0 1846 sem fyrsta kennslub\u00f3kin \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i, sem kennd var \u00ed \u00edslenskum sk\u00f3la.<\/p>\n<p>\u00c1\u00f0ur en n\u00e1nar ver\u00f0ur r\u00e6tt um raungreinakennsluna \u00ed Reykjav\u00edkursk\u00f3la, er \u00e6tlunin a\u00f0 segja a\u00f0eins meira fr\u00e1 \u00d6rsted og verkum hans. H\u00e9r ver\u00f0ur \u00fe\u00f3 eing\u00f6ngu fjalla\u00f0 um atri\u00f0i, sem f\u00e6rsluh\u00f6fundur telur skipta mestu fyrir okkur \u00cdslendinga. \u00deeim, sem vilja kafa d\u00fdpra, ver\u00f0ur jafnframt bent \u00e1 gagnlegar heimildir um \u00e6vi og st\u00f6rf \u00feessa merka v\u00edsindamanns.<\/p>\n<figure id=\"attachment_9470\" aria-describedby=\"caption-attachment-9470\" style=\"width: 389px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-9470\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/03\/Oersted-malverk-1822-237x300.jpg\" alt=\"\" width=\"389\" height=\"492\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/Oersted-malverk-1822-237x300.jpg 237w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/Oersted-malverk-1822-810x1024.jpg 810w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/Oersted-malverk-1822-768x971.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/Oersted-malverk-1822.jpg 948w\" sizes=\"auto, (max-width: 389px) 100vw, 389px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-9470\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">M\u00e1lverk C. W. Eckersbergs fr\u00e1 1822 af H. C. \u00d6rsted (1777-1851). Auk \u00d6rsteds eru \u00e1 myndinni \u00fdmsir hlutir, sem tengjast ranns\u00f3knum hans: \u00cd bakgrunni vinstra megin er <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/History_of_the_battery\">rafhla\u00f0a<\/a>, en til h\u00e6gri er <a href=\"http:\/\/www.hasi.gr\/instruments\/aer30\">v\u00f6kva\u00fer\u00fdstingsm\u00e6lir<\/a>. \u00c1 bor\u00f0inu \u00ed ne\u00f0ra horninu til h\u00e6gri eru seguln\u00e1l og fi\u00f0lubogi. Boginn er nota\u00f0ur til a\u00f0 strj\u00faka ja\u00f0arinn \u00e1 dufti \u00feakinni pl\u00f6tu, eins og \u00feeirri sem \u00d6rsted heldur \u00e1. Vi\u00f0 \u00fea\u00f0 koma fram svokalla\u00f0ar <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Ernst_Chladni\">Chladni-myndir<\/a> (sj\u00e1 einnig <a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=zfhEXd6Kbg8\">h\u00e9r<\/a>). Seguln\u00e1lin og rafhla\u00f0an tengjast hins vegar hinni miklu uppg\u00f6tvun \u00d6rsteds \u00e1 segul\u00e1hrifum rafsstraums \u00e1ri\u00f0 1820.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Eftirtalin rit gefa mj\u00f6g gott yfirlit yfir \u00e6vi og st\u00f6rf \u00d6rsteds, ranns\u00f3knir hans og heimspeki:<\/p>\n<ul>\n<li>Dansk Biografisk Leksikon: <a href=\"http:\/\/denstoredanske.dk\/Dansk_Biografisk_Leksikon\/Naturvidenskab_og_teknik\/Fysiker\/H.C._%C3%98rsted\">H. C. \u00d8rsted<\/a>.<\/li>\n<li>A. Hessenbruch, 2007: <a href=\"http:\/\/web.mit.edu\/arne\/Public\/Oersted.pdf\">The making of a Danish Kantian: science and the new civil society<\/a>.<\/li>\n<li>D. Ch. Christensen, 2009: <a href=\"https:\/\/www.dba.dk\/naturens-tankelaeser-1-2-dan\/id-1047645914\/\">Naturens Tankel\u00e6ser: En Biografi om Hans Christian \u00d8rsted<\/a>. Ensk \u00fe\u00fd\u00f0ing, 2013: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=n-sd0QQXyEkC&amp;source=gbs_navlinks_s\">Hans Christian \u00d8rsted: Reading Nature&#8217;s Mind<\/a>.<\/li>\n<li>M. C. Harding, ritstj., 1920: <em>Correspondance de H.C. \u00d6rsted avec divers savants<\/em>:\u00a0 <a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/correspondancede00rsuoft\/page\/n5\">Tome I<\/a>, <a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/correspondancede02rsuoft\/page\/n5\">Tome II<\/a>.<\/li>\n<li>K. Jelved og A. D. Jackson ritstj., 2011: <a href=\"https:\/\/www.youreconomicwebsite.com\/det-kongelige-danske-videnskabernes-selskab\/shop\/product\/the-travel-letters-of-h-c-orsted-1\">The Travel Letters of H. C. \u00d8rsted<\/a>.<\/li>\n<li>K. Jelved, A. D. Jackson, O. Knudsen og A. D. Wilson ritstj., 1998: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=kVYABAAAQBAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Selected Scientific Works of Hans Christian \u00d8rsted<\/a>.<\/li>\n<li><em>H. C. \u00d8rsteds Naturvidenskabelige Skrifter. Samlet Udgave med to Afhandlinger om hans Virke<\/em> ved Kirstine Meyer f. Bjerrum. I-III, 1920. &#8211;\u00a0 V\u00edsindalegar ritger\u00f0ir.\u00a0 &#8211;\u00a0 \u00d6ll \u00ferj\u00fa bindin eru til \u00e1 Landsb\u00f3kasafni-H\u00e1sk\u00f3lab\u00f3kasafni.<\/li>\n<li><em>Samlede og efterladte skrifter af H. C. \u00d8rsted<\/em> \u00ed 9 bindum, \u00fatg. 1851-52. Fyrstu \u00ferj\u00fa bindin eru <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=8xcsAAAAYAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">h\u00e9r<\/a>. \u00dear m\u00e1 einnig finna sl\u00f3\u00f0ir \u00e1 \u00feau sex bindi, sem eftir eru. Ritsm\u00ed\u00f0arnar eru um allt milli himins og jar\u00f0ar og \u00e6tlu\u00f0 almennum lesendum.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>Frumspeki \u00d6rsteds<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>Dokrorsritger\u00f0 \u00d6rsteds fr\u00e1 1799 (ensk \u00fe\u00fd\u00f0ing <a href=\"https:\/\/www.degruyter.com\/view\/books\/9781400864850\/9781400864850.79\/9781400864850.79.xml\">h\u00e9r<\/a>) fjallar um frumspekilegar undirst\u00f6\u00f0ur n\u00e1tt\u00faruspekinnar eins og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Immanuel_Kant\">Immanuel Kant<\/a> haf\u00f0i sett \u00fe\u00e6r fram \u00ed riti s\u00ednu, <a href=\"https:\/\/reader.digitale-sammlungen.de\/de\/fs1\/object\/display\/bsb10927034_00003.html\">Metaphysische Anfangsgr\u00fcnde der Naturwissenschaft<\/a>, \u00e1ri\u00f0 1786. \u00de\u00f3tt \u00d6rsted hef\u00f0i \u00fdmislegt a\u00f0 athuga vi\u00f0 hugmyndir meistarans, var hann alla t\u00ed\u00f0 undir miklum \u00e1hrifum fr\u00e1 Kant, einkum hva\u00f0 var\u00f0ar hina svok\u00f6llu\u00f0u <a href=\"https:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/kant-science\/#Dyn\">kraftahyggju<\/a> (dynamism). \u00de\u00e1 haf\u00f0i heimspekinginn <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Wilhelm_Joseph_Schelling\">F. W. J. Schelling<\/a> einnig veruleg \u00e1hrif \u00e1 hugmyndir hans.<\/p>\n<p>\u00cd Evr\u00f3pufer\u00f0 sinni \u00e1rin 1801-03 styrktist \u00d6rsted enn frekar \u00ed \u00feeirri tr\u00fa, a\u00f0 grunneiningar efnisins einkenndust af bar\u00e1ttu a\u00f0dr\u00e1ttarkrafta og fr\u00e1hrindikrafta, og a\u00f0 \u00f3deilanleg at\u00f3m \u00ed skilningi Newtons og Daltons v\u00e6ru ekki til. \u00dear r\u00e9\u00f0i sennilega mestu, a\u00f0 hann \u00e1tti \u00fdtarlegar vi\u00f0r\u00e6\u00f0ur vi\u00f0 n\u00e1tt\u00faruspekingana <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Wilhelm_Ritter\">J. W. Ritter<\/a> og <a href=\"https:\/\/pdfs.semanticscholar.org\/0892\/5b8f809212b5b02563d36b0662bd65b71038.pdf\">J. J. Winterl<\/a>, sem a\u00f0hylltust hina svok\u00f6llu\u00f0u <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Naturphilosophie\">r\u00f3mant\u00edsku n\u00e1tt\u00faruspeki<\/a> Schellings og \u00fear me\u00f0 kraftahyggju.<\/p>\n<figure id=\"attachment_11900\" aria-describedby=\"caption-attachment-11900\" style=\"width: 361px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11900\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/I.Kant_-230x300.jpg\" alt=\"\" width=\"361\" height=\"471\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/I.Kant_-230x300.jpg 230w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/I.Kant_-785x1024.jpg 785w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/I.Kant_-768x1002.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/I.Kant_.jpg 1009w\" sizes=\"auto, (max-width: 361px) 100vw, 361px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11900\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Heimspekingurinn Immanuel Kant (1724-1804) haf\u00f0i mikil og varanleg \u00e1hrif \u00e1 \u00d6rsted og n\u00e1tt\u00faruspeki hans. M\u00e1lverk eftir J. G. Becker.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00d6rsted var mj\u00f6g sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0ur v\u00edsindama\u00f0ur og eftir heimkomuna 1804 m\u00f3ta\u00f0i hann s\u00edna eigin \u00fatg\u00e1fu af r\u00f3mant\u00edsku n\u00e1tt\u00faruspekinni, sem hann predika\u00f0i \u00ed kennslu sinni, al\u00fe\u00fd\u00f0legum fyrirlestrum\u00a0 og ritsm\u00ed\u00f0um. Me\u00f0 t\u00edmanum breyttust vi\u00f0horf hans sm\u00e1m saman, en hann h\u00e9lt \u00fe\u00f3 alla t\u00ed\u00f0 trygg\u00f0 vi\u00f0\u00a0 frumspekilegar grunnhugmyndir um n\u00e1i\u00f0 samband manns og n\u00e1tt\u00faru, samhengi\u00f0 \u00ed tilverunni, tengsl n\u00e1tt\u00farul\u00f6gm\u00e1la og skynseminnar, mikilv\u00e6gi fagurfr\u00e6\u00f0i og lista, sannleiks\u00e1star og Gu\u00f0str\u00faar, e\u00f0a \u00fea\u00f0 sem hann kalla\u00f0i <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Aanden_i_Naturen\">andann \u00ed n\u00e1tt\u00farinni<\/a>.<\/p>\n<p>Miki\u00f0 hefur veri\u00f0 skrifa\u00f0 um hugmyndafr\u00e6\u00f0i \u00d6rsteds, r\u00f3mant\u00edsku n\u00e1tt\u00faruspekina og kraftahyggju n\u00edtj\u00e1ndu aldar.\u00a0 G\u00f3\u00f0a kynningu \u00e1 \u00f6llu \u00fev\u00ed efni er a\u00f0 finna \u00ed eftirfarandi ritsm\u00ed\u00f0um:<\/p>\n<ul>\n<li>R.M. Brain, R. S. Cohen og O. Knudsen ritstj., 2007: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=yY6D_FHNiHgC&amp;source=gbs_navlinks_s\">Hans Christian \u00d8rsted and the Romantic Legacy in Science<\/a>.<\/li>\n<li>A. D. Jackson, 1999: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/Andy1999.pdf\">H. C. \u00d8rsted and Naturphilosophie<\/a>.<\/li>\n<li>A. S. Jacobsen, 2006: <a href=\"https:\/\/link.springer.com\/content\/pdf\/10.1007%2Fs11191-005-1792-3.pdf\">Propagating Dynamical Science in the Periphery of German Naturphilosophie: H. C. \u00d8rsted\u2019s Textbooks and Didactics<\/a>.<\/li>\n<li>K. H. Lynning og A. S. Jacobsen, 2011: <a href=\"https:\/\/reader.elsevier.com\/reader\/sd\/pii\/S003936811000097X?token=A59D831B312AAE8858DDA643D483A957B30A107DA02484C2DD5D5FCD9A9272A02C1BC2F493C07C7D7E73200A02006C6D\">Grasping the spirit in nature: Anschauung in \u00d8rsted&#8217;s epistemology of science and beauty<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>H\u00e9r er \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 b\u00e6ta vi\u00f0, a\u00f0 r\u00f3mant\u00edska n\u00e1tt\u00faruspekin lag\u00f0i mikla \u00e1hersla \u00e1 mikilv\u00e6gi tilrauna og heimspekilegar sko\u00f0unar vi\u00f0 ranns\u00f3knir \u00e1 n\u00e1tt\u00farunni. Vi\u00f0 sl\u00edka i\u00f0ju v\u00e6ri st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ileg framsetning aukaatri\u00f0i og jafnvel til trafala. \u00c1 fyrstu \u00e1ratugum n\u00edtj\u00e1ndu aldar var m\u00f3tv\u00e6gi\u00f0 vi\u00f0 \u00feessa hugmyndafr\u00e6\u00f0i fyrst og fremst a\u00f0 finna \u00ed Frakklandi, einkum \u00ed tengslum vi\u00f0 hinn \u00e1hrifamikla sk\u00f3la \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i, sem oftast er kenndur vi\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Simon_Laplace\">Laplace<\/a> og bygg\u00f0i \u00e1 st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ilegum grunni \u00ed anda Newtons.<\/p>\n<p>Me\u00f0 t\u00edmanum kom \u00ed lj\u00f3s, a\u00f0 r\u00f3mant\u00edska n\u00e1tt\u00faruspekin m\u00e1tti s\u00edn l\u00edtils gegn hinni \u00f6flugu e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i n\u00edtj\u00e1ndu aldar, sem auk st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ilegrar a\u00f0fer\u00f0afr\u00e6\u00f0i, studdist vi\u00f0 n\u00fdjar hugmyndir og athuganir \u00ed\u00a0<a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Timeline_of_thermodynamics#1800%E2%80%931847\">varmafr\u00e6\u00f0i og safne\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/a>, <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Timeline_of_electromagnetism_and_classical_optics#1801%E2%80%931850\">lj\u00f3sfr\u00e6\u00f0i og rafsegulfr\u00e6\u00f0i<\/a> sem og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Timeline_of_chemistry#19th_century\">efnafr\u00e6\u00f0i<\/a>. H\u00fan n\u00e1\u00f0i \u00fe\u00f3 talsver\u00f0ri \u00fatbrei\u00f0slu \u00ed \u00de\u00fdskalandi og Englandi um t\u00edma, en hvarf a\u00f0 mestu \u00far verkf\u00e6rakistu raunv\u00edsindamanna um mi\u00f0ja n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld.\u00a0 Mesta v\u00edsindaafreki\u00f0, sem byggir \u00e1 hugmyndafr\u00e6\u00f0i hennar, var uppg\u00f6tvun \u00d6rsteds \u00e1 segul\u00e1hrifum rafstraums \u00e1ri\u00f0 1820.<\/p>\n<ul>\n<li>K. L. Caneva, 1997: <a href=\"http:\/\/articles.adsabs.harvard.edu\/full\/1997HisSc..35...35C\">Physics and Naturphilosophie: Reconnaissance<\/a>.<\/li>\n<li>R. Fox, 1974: <a href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/pdf\/27757328.pdf?\">The Rise and Fall of Laplacian Physics<\/a>.<\/li>\n<li>J. L. Heilbron, 1993: <a href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/pdf\/27757720.pdf?seq=1#page_scan_tab_contents\">Weighing Imponderables and Other Quantitative Science around 1800<\/a>.<\/li>\n<li>M. J. Nye, 1999: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=qKjxtZvnBKQC&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">Before Big Science: The Pursuit of Modern Chemistry and Physics, 1800-1940<\/a>.<\/li>\n<li>I. R. Morus, 2005: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=KMpULkaY7o8C&amp;source=gbs_navlinks_s\">When Physics Became King<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">T\u00edmam\u00f3tauppg\u00f6tvun \u00d6rsteds \u00e1ri\u00f0 1820<\/span><br \/>\n<\/strong><\/h3>\n<p>Allt fr\u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00d6rsted hitti Ritter \u00ed Jena sk\u00f6mmu eftir aldam\u00f3tin, vir\u00f0ist hann hafa tali\u00f0, a\u00f0 einhver tengsl hlytu a\u00f0 vera milli rafmagns og segulmagns. Sl\u00edkar vangaveltur setti hann \u00fe\u00f3 ekki fram \u00e1 prenti fyrr en \u00e1ri\u00f0 1812 \u00ed greininni <a href=\"https:\/\/zs.thulb.uni-jena.de\/receive\/jportal_jparticle_00058966\">Ansicht der chemischen Naturgesetze durch die neueren Entdeckungen gewonnen<\/a>. \u00deessi hugmynd var \u00ed algj\u00f6rri m\u00f3ts\u00f6gn vi\u00f0 vi\u00f0teknar sko\u00f0anir helstu e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0inga samt\u00edmans, sem beinl\u00ednis fullyrtu, a\u00f0 ekkert samband v\u00e6ri milli \u00feessara tveggja fyrirb\u00e6ra.<\/p>\n<p>Eins og fr\u00e6gt er or\u00f0i\u00f0, var \u00fea\u00f0 \u00fe\u00f3 ekki fyrr en \u00ed apr\u00edl 1820 sem \u00d6rsted t\u00f3kst a\u00f0 s\u00fdna fram \u00e1 segul\u00e1hrif rafstraums. \u00dea\u00f0 ger\u00f0ist me\u00f0 s\u00fdnitilraun \u00ed opnum fyrirlestri, einum af m\u00f6rgum, sem hann h\u00e9lt fyrir almenning \u00ed Kaupmannah\u00f6fn. \u00c1hrifin fr\u00e1 straumnum voru hins vegar svo l\u00edtil, a\u00f0 sennilega hefur enginn \u00ed salnum nema hann sj\u00e1lfur \u00e1tta\u00f0 sig \u00e1 mikilv\u00e6gi ni\u00f0urst\u00f6\u00f0unnar.<\/p>\n<p>N\u00e6stu m\u00e1nu\u00f0ina var \u00d6rsted svo upptekinn vi\u00f0 skydust\u00f6rf fyrir k\u00f3nginn og H\u00e1sk\u00f3lann (sj\u00e1 <em>Vi\u00f0b\u00f3t 2<\/em>, aftast \u00ed f\u00e6rslunni), a\u00f0 \u00fea\u00f0 var ekki fyrr en \u00ed j\u00fal\u00ed, sem hann gat sn\u00fai\u00f0 s\u00e9r a\u00f0 frekari ranns\u00f3knum \u00e1 \u00feessu n\u00fduppg\u00f6tva\u00f0a fyrirb\u00e6ri og n\u00fa me\u00f0 sterkari rafhl\u00f6\u00f0um en \u00e1\u00f0ur. \u00de\u00e6r g\u00e1fu meiri straum og \u00fear me\u00f0 st\u00e6rra \u00fatslag seguln\u00e1larinnar.<\/p>\n<figure id=\"attachment_11625\" aria-describedby=\"caption-attachment-11625\" style=\"width: 580px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11625\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/Tilraun1820-300x233.jpeg\" alt=\"\" width=\"580\" height=\"450\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Tilraun1820-300x233.jpeg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Tilraun1820-1024x795.jpeg 1024w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Tilraun1820-768x596.jpeg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Tilraun1820.jpeg 1500w\" sizes=\"auto, (max-width: 580px) 100vw, 580px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11625\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Myndin s\u00fdnir t\u00e6kjauppsetningu svipa\u00f0a \u00feeirri, sem\u00a0 \u00d6rsted nota\u00f0i vi\u00f0 tilraunina fr\u00e6gu \u00ed j\u00fal\u00ed \u00e1ri\u00f0 1820. H\u00fan byggir \u00e1 l\u00fdsingu hans sj\u00e1lfs. Fremst er \u00e1ttaviti milli tveggja sto\u00f0a me\u00f0 klemmum. \u00de\u00e6r halda uppi plat\u00ednuv\u00edr, sem liggur yfir seguln\u00e1lina og f\u00e6r straum fr\u00e1 ra\u00f0tengdu rafhl\u00f6\u00f0unum fyrir aftan. N\u00e1nari uppl\u00fdsingar um tilraunina og ni\u00f0urst\u00f6\u00f0ur \u00d6rsteds m\u00e1 finna <a href=\"https:\/\/skullsinthestars.com\/2011\/04\/03\/the-birth-of-electromagnetism-1820\/\">h\u00e9r<\/a>. Mynd: Danmarks Tekniske Museum.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_11757\" aria-describedby=\"caption-attachment-11757\" style=\"width: 576px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11757\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/Orsteds-labbook-July-300x228.png\" alt=\"\" width=\"576\" height=\"437\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Orsteds-labbook-July-300x228.png 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Orsteds-labbook-July-768x584.png 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Orsteds-labbook-July.png 850w\" sizes=\"auto, (max-width: 576px) 100vw, 576px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11757\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Nokkrar af teikningum \u00d6rsteds af ni\u00f0urst\u00f6\u00f0um m\u00e6linga hans \u00e1 \u00e1hrifum rafstraums \u00e1 seguln\u00e1l hinn 15. j\u00fal\u00ed 1820. Skautin, sem v\u00edrinn er tengdur vi\u00f0, eru t\u00e1knu\u00f0 me\u00f0\u00a0 <strong>+<\/strong> og\u00a0 <strong>&#8211; <\/strong>, eins og enn t\u00ed\u00f0kast.\u00a0 \u00d6rvarnar t\u00e1kna seguln\u00e1lina og stefnu hennar, \u00fdmist me\u00f0 heilli l\u00ednu (\u00feegar enginn straumur er \u00ed v\u00edrnum) e\u00f0a brotal\u00ednu (straumur \u00ed v\u00edrnum).<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00d6rsted var mj\u00f6g me\u00f0vita\u00f0ur um mikilv\u00e6gi \u00feess a\u00f0 koma fr\u00e9ttum af uppg\u00f6tvuninni sem fyrst \u00e1 framf\u00e6ri. Um mi\u00f0jan j\u00fal\u00ed birti hann \u00fev\u00ed stutta fr\u00e1s\u00f6gn \u00ed t\u00edmaritinu <em>Dansk Litteratur Tidende for 1820<\/em> (No. 28, bls. 447-448) undir titlinum <a href=\"https:\/\/babel.hathitrust.org\/cgi\/pt?id=nyp.33433081713616&amp;view=image&amp;seq=463\">Indsendt<\/a>. Nokkrum d\u00f6gum s\u00ed\u00f0ar, 21. j\u00fal\u00ed 1820, sendi hann svo m\u00f6rgum af helstu e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingum samt\u00edmans s\u00e9rprenta\u00f0an b\u00e6kling, <a href=\"https:\/\/archive.org\/details\/Experimentacirc00Orst\/page\/n3\">Experimenta circa effectum conflictus electrici in acum magneticam<\/a>, sem nemandi hans <a href=\"http:\/\/denstoredanske.dk\/Dansk_Biografisk_Leksikon\/Uddannelse_og_undervisning\/L%C3%A6rer\/Johan_Arndt_Dyssel\">J. A. Dyssel<\/a> snara\u00f0i strax \u00e1 d\u00f6nsku sem <a href=\"https:\/\/naturl\u00e6ren.dk\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/Dansk-overs%C3%A6ttelse-af-%C3%98rsteds-latinske-skrift-om-elektromagnetismens-opdagelse-1.pdf\">Fors\u00f8g over den electriske Vexelkamps Indvirkning paa Magnetnaalen<\/a>.<\/p>\n<p>B\u00e6klingurinn var flj\u00f3tlega \u00fe\u00fdddur \u00e1 \u00f6nnur tungum\u00e1l, me\u00f0al annars \u00fe\u00fdsku, fr\u00f6nsku og ensku. \u00cdslenska \u00fatg\u00e1fan \u00feurfti \u00fe\u00f3 a\u00f0 b\u00ed\u00f0a \u00ed hundra\u00f0 \u00e1r, e\u00f0a \u00fear til fyrsti \u00edslenski rafmagnsverkfr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/www.visindavefur.is\/svar.php?id=58125\">Steingr\u00edmur J\u00f3nsson<\/a> birti \u00fe\u00fd\u00f0ingu s\u00edna \u00e1ri\u00f0 1920 undir heitinu <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=5223735\">Tilraunir me\u00f0 verkun rafsnerru \u00e1 seguln\u00e1lina<\/a>.<\/p>\n<p>Fr\u00e9ttir af afreki \u00d6rsteds b\u00e1rust eins og eldur \u00ed sinu um allan hinn mennta\u00f0a heim og ekki li\u00f0u margar vikur \u00fear til hann var or\u00f0inn v\u00ed\u00f0fr\u00e6gur. Ni\u00f0urst\u00f6\u00f0ur hans ollu straumhv\u00f6rfum \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og komu af sta\u00f0 \u00fer\u00f3un \u00ed v\u00edsindum og t\u00e6kni, sem allur heimurinn b\u00fdr a\u00f0 \u00ed dag. A\u00f0 mati \u00feess, sem \u00feetta ritar, er \u00feetta framlag \u00d6rsteds til v\u00edsindanna tv\u00edm\u00e6lalaust merkasta uppg\u00f6tvun \u00ed tilraunae\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i, sem ger\u00f0 hefur veri\u00f0 \u00e1 Nor\u00f0url\u00f6ndum. (Sj\u00e1 einnig <em>Vi\u00f0b\u00f3t 1<\/em> \u00ed lok f\u00e6rslunnar).<\/p>\n<p>\u00c1st\u00e6\u00f0a er til a\u00f0 nefna, a\u00f0 \u00e1ri\u00f0 1827 rita\u00f0i \u00d6rsted stutta l\u00fdsingu \u00e1 tilrauninni \u00e1 ensku. H\u00fan birtist 1830 sem hluti af yfirlitsgrein hans um <a href=\"https:\/\/babel.hathitrust.org\/cgi\/pt?id=chi.21062128&amp;view=1up&amp;seq=603\">Thermo-Electricity<\/a> \u00ed 18. bindi <em>The Edinburgh Encyclopeadia<\/em> (sj\u00e1 bls. 575-576).\u00a0 Frekari umfj\u00f6llun um uppg\u00f6tvun \u00d6rsteds og \u00e1hrif hennar \u00e1 \u00fer\u00f3un e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og t\u00e6kni \u00e1 n\u00edtj\u00e1ndu og tuttugustu \u00f6ld er v\u00ed\u00f0a a\u00f0 finna, me\u00f0al annars \u00ed eftirfarandi ritsm\u00ed\u00f0um:<\/p>\n<ul>\n<li>H. A. M. Snelders, 1990: <a href=\"https:\/\/moodle.fct.unl.pt\/pluginfile.php\/172116\/mod_resource\/content\/0\/061123snelders.pdf\">Oersted&#8217;s discovery of electromagnetism<\/a>.<\/li>\n<li>T. Shanahan, 1989: <a href=\"https:\/\/pdfs.semanticscholar.org\/8f66\/3c2b2f5ff21918b22e623a9718fd07d8b9fe.pdf\">Kant, Naturphilosophie, and Oersted&#8217;s Discovery of Electromagnetism: A Reassessment<\/a>.<\/li>\n<li>F. Steinle, 2016: <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=UEYhDQAAQBAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Exploratory Experiments: Amp\u00e8re, Faraday, and the Origins of Electrodynamics<\/a>.<\/li>\n<li>O. Darrigol, 2000: <a href=\"http:\/\/www2.pv.infn.it\/~boffelli\/PAS\/Darrigol.pdf\">Electrodynamics from Amp\u00e8re to Einstein<\/a>.<\/li>\n<li>Wikipedia: <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/History_of_electromagnetic_theory\">History of electromagnetic theory<\/a>.<\/li>\n<li>Wikipedia: <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Electromagnetism\">Electromagnetism<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00de\u00f3tt b\u00e6klingur \u00d6rsteds fr\u00e1 1820 hafi ekki komi\u00f0 \u00e1 \u00edslensku fyrr en 1920 fengu \u00cdslendingar fr\u00e9ttir af uppg\u00f6tvun hans tilt\u00f6lulega flj\u00f3tlega. Fyrstu fr\u00e9ttirnar birtust \u00ed <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=991916\">\u00cdslenzkum sagnabl\u00f6\u00f0um<\/a> 1820-21. \u00dear segir me\u00f0al annars \u00e1 bls. 36-37:<\/p>\n<blockquote><p>Hra Pr\u00f3fessor og Riddari \u00d6rsted, sem \u00e1dr var nafnfr\u00e6gr vordinn medal nordur\u00e1lfunnar n\u00e1tt\u00faru spek\u00ednga uppg\u00f6tvadi nefnilega segulsteinsins merkilegasta edlis og verkana r\u00e9tta uppruna fr\u00e1 rafkraptinum (Electricitet) \u2014 ad svo miklu leiti sem hann er falinn \u00ed \u00feeirri svo k\u00f6lludu galvanisku m\u00e1lmkediu og \u00f6drum \u00fear ad l\u00fatandi tilb\u00fan\u00edngi af eiri og z\u00ednki; &#8211; hefr hann \u00fear med s\u00fdnt ad sl\u00edkir m\u00e1lmar settir \u00ed s\u00e9rlega st\u00f6du, draga segulsteins n\u00e1lina til s\u00edn edr hrinda henni fr\u00e1 s\u00e9r \u00e1 sama h\u00e1tt sem jarn edr st\u00e1l.\u00a0<em> [&#8230;]\u00a0 <\/em>\u00deessi sp\u00e1n\u00fda uppg\u00f6tvun, hin mikilv\u00e6gasta um edli segulsteinsins, s\u00eddan hans leidar-v\u00edsirs edli vard kunnugt, hefr \u00e1unnid Hra Professori \u00d6rsted nyan og verdskuldadan heidur medal heimsins natt\u00faru spek\u00ednga.<\/p><\/blockquote>\n<p>Eftir \u00fev\u00ed sem \u00e9g best veit var segul\u00e1hrifum rafstraums fyrst l\u00fdst \u00e1 prenti \u00e1 \u00edslensku \u00ed <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers \u00e1ri\u00f0 1852 (bls. 402-405; sj\u00e1 n\u00e1nar s\u00ed\u00f0ar). Fyrir \u00feann t\u00edma g\u00e1tu landsmenn a\u00f0 sj\u00e1lfs\u00f6g\u00f0u kynnt s\u00e9r fyrirb\u00e6ri\u00f0 me\u00f0 lestri erlendra b\u00f3ka um e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i.<\/p>\n<p>A\u00f0 lokum m\u00e1 benda \u00e1 tv\u00e6r \u00edslenskar greinar, sem birtust \u00e1 hundra\u00f0 \u00e1ra afm\u00e6li hinnar merku uppg\u00f6tvunar \u00e1ri\u00f0 1920:<\/p>\n<ul>\n<li>Steingr\u00edmur J\u00f3nsson, 1920: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=5435397\">H. C. \u00d6rsted og rafsegulmagni\u00f0<\/a>.<\/li>\n<li>Steingr\u00edmur J\u00f3nsson, 1920: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=5223732\">Aldar-afm\u00e6li rafsegulsins<\/a> (me\u00f0 \u00fe\u00fd\u00f0ingu \u00e1 <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=5223735\">grein \u00d6rsteds<\/a> fr\u00e1 1820, sj\u00e1 bls. 5-10).<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>Fj\u00f6llistask\u00f3linn<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>Eitt helsta afrek \u00d6rsteds \u00ed sk\u00f3la- og menntam\u00e1lum tengdist stofnun verkfr\u00e6\u00f0ih\u00e1sk\u00f3la \u00ed Danm\u00f6rku \u00e1ri\u00f0 1829, \u00fear sem hann haf\u00f0i afgerandi frumkv\u00e6\u00f0i. Sk\u00f3linn var upphaflega kalla\u00f0ur <a href=\"http:\/\/denstoredanske.dk\/It,_teknik_og_naturvidenskab\/Teknologi\/Tekniske_uddannelser_og_institutioner\/Den_Polytekniske_L%C3%A6reanstalt\">Den Polytekniske L\u00e6reanstalt<\/a> (Fj\u00f6llistask\u00f3linn) en gengur n\u00fa undir nafninu <a href=\"https:\/\/www.dtu.dk\/\">Danmarks Tekniske Universitet<\/a> (DTU; T\u00e6knih\u00e1sk\u00f3li Danmerkur). \u00d6rsted var <a href=\"http:\/\/www.historie.dtu.dk\/historie\/personer\/rektorer\/hanschrorsted\">forst\u00f6\u00f0uma\u00f0ur<\/a> sk\u00f3lans fr\u00e1 byrjun og jafnframt a\u00f0alkennarinn \u00ed n\u00e1tt\u00faruspeki til \u00e6viloka.<\/p>\n<p>H\u00e9r ver\u00f0ur saga \u00feessarar merku menntastofnunar ekki rakin, heldur er lesendum bent \u00e1 stutt <a href=\"http:\/\/www.historie.dtu.dk\/kopi-af-tidslinie\">s\u00f6guyfirlit<\/a> \u00e1 vefs\u00ed\u00f0u DTU og eftirfarandi grein, sem birtist \u00e1 aldarafm\u00e6li sk\u00f3lans \u00e1ri\u00f0 1929:<\/p>\n<ul>\n<li>Thorvald Krabbe: 1929: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=5440093\">Hundra\u00f0 \u00e1ra afm\u00e6li Fj\u00f6llistask\u00f3lans \u00ed Kaupmannah\u00f6fn<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<figure id=\"attachment_11443\" aria-describedby=\"caption-attachment-11443\" style=\"width: 343px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11443\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/PL-300x264.jpg\" alt=\"\" width=\"343\" height=\"302\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/PL-300x264.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/PL-768x677.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/PL.jpg 800w\" sizes=\"auto, (max-width: 343px) 100vw, 343px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11443\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Heimili \u00d6rsteds vi\u00f0 Studiestr\u00e6de \u00ed Kaupmannah\u00f6fn fr\u00e1 1924 til 1851. \u00dearna var hluti Fj\u00f6llistask\u00f3lans einnig til h\u00fasa fr\u00e1 1829 til 1890, en \u00fe\u00e1 flutti sk\u00f3linn \u00ed n\u00fdtt h\u00fasn\u00e6\u00f0i vi\u00f0 Silfurtorgi\u00f0.\u00a0 Sj\u00e1 n\u00e1nar <a href=\"http:\/\/www.historie.dtu.dk\/historie\/beliggenheder\/studiestraede\">h\u00e9r<\/a>.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Um og eftir 1840 f\u00f3r sm\u00e1m saman a\u00f0 fjara undan \u00e1hrifum \u00d6rsteds vi\u00f0 Fj\u00f6llistask\u00f3lann. \u00c1herslur hans \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ikennslunni og hversu l\u00edti\u00f0 hann ger\u00f0i \u00far mikilv\u00e6gi st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0innar \u00ed framsetningu n\u00e1tt\u00faruv\u00edsindanna \u00fe\u00f3tti ekki lengur \u00ed takt vi\u00f0 t\u00edmann. Ungir raunv\u00edsindamenn t\u00f3ku \u00fev\u00ed a\u00f0 gagnr\u00fdna meistarann, \u00fe\u00f3 ekki opinberlega \u00ed fyrstu. S\u00e9rkennileg upp\u00e1koma var\u00f0 \u00feess loks valdandi \u00e1ri\u00f0 1844 a\u00f0 upp\u00far sau\u00f0, eins og n\u00e1nar er l\u00fdst \u00ed kaflanum um kennslub\u00f3k \u00d6rsteds, <em>Naturl\u00e6rens mechaniske Deel<\/em>, s\u00ed\u00f0ar \u00ed f\u00e6rslunni.<\/p>\n<p>Danski Fj\u00f6llistask\u00f3linn skipar st\u00f3ran sess \u00ed s\u00f6gu verkfr\u00e6\u00f0i og raunv\u00edsinda \u00e1 \u00cdslandi. Vel fram \u00e1 seinni hluta tuttugustu aldar s\u00f3tti meirihluti \u00edslenskra verkfr\u00e6\u00f0inga menntun s\u00edna \u00feanga\u00f0, og \u00fear f\u00f3r kennsla Hafnarh\u00e1sk\u00f3la \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i undir anna\u00f0 l\u00e6rd\u00f3mspr\u00f3f fram \u00e1 \u00e1runum 1829 til 1849. Hi\u00f0 sama gilti um kennslu St\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i- og n\u00e1tt\u00faruv\u00edsindasvi\u00f0s \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i, efnafr\u00e6\u00f0i og st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i fr\u00e1 1850 til um \u00fea\u00f0 bil 1920. Eftir \u00fev\u00ed sem \u00e9g best veit, hefur \u00feessari s\u00f6gu ekki enn veri\u00f0 ger\u00f0 \u00fdtarleg skil fr\u00e1 sj\u00f3narhorni \u00cdslendinga. Hins vegar m\u00e1 benda \u00e1 eftirfarandi ritsm\u00ed\u00f0ar \u00fear sem fjalla\u00f0 er um m\u00f6rg frekari sm\u00e1atri\u00f0i og birtar heimildir um \u00feekkinguna, sem \u00cdslendingar hafa s\u00f3tt til danska Fj\u00f6llistask\u00f3lans \u00ed gegnum t\u00ed\u00f0ina:<\/p>\n<ul>\n<li>Geir G. Zoega. 1929: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=5439861\">M\u00f3t norr\u00e6nna verkfr\u00e6\u00f0inga \u00ed Kaupmannah\u00f6fn<\/a>.<\/li>\n<li>Finnbogi R. \u00deorvaldsson, 1955: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=5459881\">Den polytekniske L\u00e6reanstalt, Danmarks tekniske H\u00f6jskole: 1829-1954<\/a>.<\/li>\n<li>Leifur Hannesson, 1956: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=1304351\">Verkfr\u00e6\u00f0ih\u00e1sk\u00f3li Danmerkur<\/a>.<\/li>\n<li>Sveinbj\u00f6rn Bj\u00f6rnsson, 1981: Menntun \u00edslenskra verkfr\u00e6\u00f0inga. <em>Verkfr\u00e6\u00f0ingatal<\/em>, 3. \u00fatg., bls. viii-xiv.<\/li>\n<li>J\u00f3nas Bj\u00f6rn Sigurgeirsson, 1993: <a href=\"https:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=3310303\">Fyrsti \u00edslenski verkfr\u00e6\u00f0ingurinn<\/a>.<\/li>\n<li>Sveinn \u00de\u00f3r\u00f0arson, 2002: <a href=\"https:\/\/www.mbl.is\/greinasafn\/grein\/702160\/\">Frumherjar \u00ed verkfr\u00e6\u00f0i \u00e1 \u00cdslandi<\/a>.<\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2018: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2018\/06\/02\/nutima-raunvisindi-a-islandi-fyrstu-skrefin\/\">N\u00fat\u00edma raunv\u00edsindi \u00e1 \u00cdslandi: Fyrstu skrefin<\/a>.<\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2019: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2019\/06\/23\/thorkell-thorkelsson\/\">\u00deorkell \u00deorkelsson e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingur, a\u00f0koma hans a\u00f0 stofnun st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ideildar og greinin um afst\u00e6\u00f0iskenninguna<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">Kennsla \u00d6rsteds og al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0sla<\/span><br \/>\n<\/strong><\/h3>\n<p>\u00d6rsted h\u00f3f kennslu \u00ed n\u00e1tt\u00faruspeki vi\u00f0 Hafnarh\u00e1sk\u00f3la \u00e1ri\u00f0 1804, var\u00f0 lausr\u00e1\u00f0inn (extraordin\u00e6r) pr\u00f3fessor 1806 og loks fastr\u00e1\u00f0inn (ordin\u00e6r) pr\u00f3fessor 1817. Auk kennslunnar lag\u00f0i hann jafnframt mikla \u00e1herslu \u00e1 al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0slu og var\u00f0 flj\u00f3tt \u00feekktur \u00ed Kaupmannah\u00f6fn\u00a0 sem fram\u00farskarandi kennari og fyrirlesari.<\/p>\n<p>\u00d6rsted skipti n\u00e1tt\u00faruspekinni \u00ed tvo meginhluta: <em>Bev\u00e6gelsesl\u00e6r<\/em>e og <em>Chemie<\/em> e\u00f0a <em>Kraftl\u00e6re<\/em>. \u00cd inngangi a\u00f0 <em>Naturl\u00e6rens mechaniske Deel<\/em> l\u00fdsir hann \u00feessu svo (bls. 3-4):<\/p>\n<blockquote><p>Den almindelige Naturl\u00e6re afhandler enten de for Legemerne reent udvortes Forandringer, hvilke bestaae i Forandring af Sted og Stilling, d. e. Bev\u00e6gelse, eller de indvortes, hvori ingen for Sandserne umiddelbart kjendelig Bev\u00e6gelse fremtr\u00e6der, og som kaldes chemiske Forandringer, Ordet taget i dets meest omfattende Betydning. Den almindelige Naturl\u00e6re deles saaledes i Bev\u00e6gelsesl\u00e6re og Chemie. Man har ogsaa kaldet den sidste Kraftl\u00e6re, fordi man betragter de indvortes Forandringer, som de n\u00e6rmeste Yttringer af de enkelte Naturkr\u00e6fter; men dette maa helst gj\u00f8rest til Gjenstand for en Unders\u00f8gelse ved Videnskabens Slutning.<\/p><\/blockquote>\n<p><em>Almindelig Naturl\u00e6re<\/em> er sem sagt \u00fea\u00f0, sem vi\u00f0 n\u00fa k\u00f6llum e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og efnafr\u00e6\u00f0i. Aflfr\u00e6\u00f0ina kallar \u00d6rsted \u00fdmist <em>Bev\u00e6gelsesl\u00e6re<\/em> e\u00f0a <em>mechanisk Fysik.<\/em> \u00dea\u00f0 eru fr\u00e6\u00f0in um hluti undir \u00e1hrifum ytri krafta. <em>Kraftl\u00e6re<\/em> e\u00f0a <em>Chemie, <\/em>sem \u00d6rsted kallar einnig d<em>ynamisk Fysik,<\/em> n\u00e6r yfir \u00fea\u00f0 sem vi\u00f0 n\u00fa k\u00f6llum efnafr\u00e6\u00f0i, varmafr\u00e6\u00f0i, lj\u00f3sfr\u00e6\u00f0i, rafst\u00f6\u00f0ufr\u00e6\u00f0i, segulfr\u00e6\u00f0i, rafstraumsfr\u00e6\u00f0i (galvanisma), og rafsegulfr\u00e6\u00f0i. Samkv\u00e6mt \u00d6rsted eru \u00feetta \u00fe\u00e6r fr\u00e6\u00f0igreinar, sem fjalla um innri krafta \u00ed efninu (virkende Egenskaber), og s\u00e1 hluti n\u00e1tt\u00faruspekinnar, sem er vi\u00f0fangsefni <a href=\"https:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/kant-science\/#Dyn\">kraftahyggjunnar<\/a>. \u00dea\u00f0an er nafni\u00f0 Kraftl\u00e6re komi\u00f0.<\/p>\n<p>\u00c1\u00f0ur hefur veri\u00f0 \u00e1 \u00fea\u00f0 minnst, a\u00f0 \u00ed a\u00f0fer\u00f0afr\u00e6\u00f0i sinni lag\u00f0i \u00d6rsted megin\u00e1herslu \u00e1 tilraunir og heimspekilega sko\u00f0un n\u00e1tt\u00farunnar og for\u00f0a\u00f0ist st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0lega framsetningu eftir megni. Frumspekileg hugmyndafr\u00e6\u00f0i hans\u00a0 kemur einna sk\u00fdrast fram \u00ed b\u00e6klingi, sem hann gaf \u00fat \u00e1ri\u00f0 1811 undir nafninu <a href=\"http:\/\/www.kb.dk\/e-mat\/dod\/130021572481_bw.pdf\">F\u00f8rste Indledning til den almindelige Naturl\u00e6re<\/a>. Riti\u00f0 ber undirtitilinn <em>Et Indbydelsesskrivt til Forel\u00e6sninger over denne Videnskab<\/em> og var \u00e6tla\u00f0 b\u00e6\u00f0i almenningi og st\u00fadentum. Sennilega var \u00fea\u00f0 hugsa\u00f0 sem kynning og jafnvel augl\u00fdsing fyrir fyrirlestra hans um n\u00e1tt\u00faruspeki.<\/p>\n<p>Strax \u00ed upphafi var \u00fea\u00f0 \u00e6tlun \u00d6rsteds a\u00f0 skrifa kennslub\u00f3k \u00ed \u00feremur bindum undir heitinu <em>Videnskaben om Naturens almindelige Love<\/em>. \u00cd fyrsta hlutanum, <a href=\"https:\/\/books.google.dk\/books?id=my9bAAAAcAAJ&amp;hl=da&amp;source=gbs_navlinks_s\">Videnskaben om Naturens almindelige Love &#8211; F\u00f8rste Bind<\/a>, fr\u00e1 1809 var aflfr\u00e6\u00f0in tekin fyrir. Annar hlutinn, <em>Kraftl\u00e6re, <\/em>skyldi fjalla um efnafr\u00e6\u00f0i og varmafr\u00e6\u00f0i og s\u00e1 \u00feri\u00f0ji, <em>Den h\u00f6iere Kraftl\u00e6re,<\/em> \u00e1tti a\u00f0 fjalla um st\u00f6\u00f0urafmagn, rafstraum og segulmagn. \u00deri\u00f0ja bindi\u00f0 var aldrei gefi\u00f0 \u00fat, en\u00a0 anna\u00f0 bindi\u00f0 kom loksins \u00e1 prenti \u00e1ri\u00f0 2003. Um \u00fe\u00e1 athyglisver\u00f0u s\u00f6gu m\u00e1 lesa n\u00e1nar h\u00e9r:<\/p>\n<ul>\n<li>A. S. Jacobsen, A. D. Jackson, K. Jelved og H. Kragh ritstj., 2003: <a href=\"http:\/\/www.royalacademy.dk\/Publications\/Low\/1821_.pdf\">H. C. \u00d8rsted&#8217;s Theory of Force<\/a>.<\/li>\n<li>A. S. Jacobsen, 2004: <a href=\"http:\/\/www.kemifokus.dk\/wp-content\/uploads\/sites\/7\/side34-35dak4-04.pdf\">Kraftl\u00e6ren:En ikke tidligere publiceret kemil\u00e6rebog af H. C. \u00d8rsted<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00deetta mun \u00ed meginatri\u00f0um vera \u00fea\u00f0 n\u00e1msefni \u00ed n\u00e1tt\u00faruspeki, sem \u00edslenskir st\u00fadentar, \u00fear \u00e1 me\u00f0al \u00deorleifur Repp, Bj\u00f6rn Gunnlaugsson, Baldvin Einarsson, J\u00f3nas Hallgr\u00edmsson, Benedikt Gr\u00f6ndal og fleiri\u00a0 \u00feurftu a\u00f0 l\u00e6ra fyrir anna\u00f0 l\u00e6rd\u00f3mspr\u00f3f vi\u00f0 Hafnarh\u00e1sk\u00f3la \u00e1 d\u00f6gum \u00d6rsteds.<\/p>\n<p>Eins og \u00e1\u00f0ur sag\u00f0i, \u00fe\u00f3tti \u00d6rsted almennt vera fram\u00farskarandi og heillandi fyrirlesari. Ekki voru \u00fe\u00f3 allir \u00edslenskir Hafnarst\u00fadentar \u00feeirrar sko\u00f0unar. Til d\u00e6mis skrifa\u00f0i Benedikt Gr\u00f6ndal eftirfarandi pallad\u00f3m um \u00d6rsted \u00ed sj\u00e1lfs\u00e6vis\u00f6gu sinni, <em>D\u00e6gradv\u00f6l<\/em> (\u00fatg. fr\u00e1 1965, bls. 135):<\/p>\n<blockquote><p>\u00d6rsted var l\u00edtill og pervisalegur, f\u00ednn og tilger\u00f0arlegur; ekki fannst m\u00e9r neitt vi\u00f0 hann v\u00edsindalegt, og \u00ed reikningi og mathematik s\u00f6g\u00f0u menn hann v\u00e6ri \u00f3n\u00fdtur; fr\u00e6g\u00f0 hans er mest til komin af elektomagnetismus, sem \u00fe\u00f3 eiginlega fannst af st\u00fadent, sem sag\u00f0i \u00d6rsted fr\u00e1 uppg\u00f6tvuninni, en \u00d6rsted var h\u00e1sk\u00f3lakennari og honum fundurinn eigna\u00f0ur.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00deessi \u00f3sanngj\u00f6rnu umm\u00e6li, litu\u00f0 af hinni vel \u00feekktu \u00f6fund og minnim\u00e1ttarkennd, sem \u00fejaka\u00f0i Benedikt alla \u00e6vi, hafa k\u00e6tt margan \u00cdslendinginn um dagana, enda falla \u00feau vel a\u00f0 k\u00edmnig\u00e1fu landans. \u00dea\u00f0 kemur \u00fe\u00f3 \u00far h\u00f6r\u00f0ustu \u00e1tt, \u00feegar \u00ed \u00feau er vitna\u00f0 \u00ed annars \u00e1g\u00e6tri b\u00f3k, <em>VF\u00cd \u00ed 100 \u00e1r: Saga Verkfr\u00e6\u00f0ingaf\u00e9lags \u00cdslands<\/em>, fr\u00e1 2012. \u00dear eru \u00feau \u00ed texta vi\u00f0 mynd af \u00d6rsted \u00e1 besta aldri (bls. 28). A\u00f0 auki er fullyrt \u00e1n tilv\u00edsunar: \u201e<em>\u00fea\u00f0 or\u00f0 f\u00f3r af<\/em> [\u00d6rsted]<em> a\u00f0 hann v\u00e6ri illvilja\u00f0ur \u00cdslendingum<\/em>\u201c. A\u00f0 \u00f6\u00f0ru leyti er l\u00edti\u00f0 sem ekkert fjalla\u00f0 um \u00d6rsted og afrek hans \u00ed ritinu, nema hva\u00f0 \u00feess er geti\u00f0, hvar hann uppg\u00f6tva\u00f0i frumefni\u00f0 \u00e1l, fyrstur manna (bls. 30).<\/p>\n<figure id=\"attachment_12138\" aria-describedby=\"caption-attachment-12138\" style=\"width: 457px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12138\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/08\/O\u0308rsted-gamall-227x300.jpg\" alt=\"\" width=\"457\" height=\"604\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-12138\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Daguerreo-lj\u00f3smynd af O\u0308rsted (me\u00f0 h\u00e1rkollu) fr\u00e1 \u00fev\u00ed um 1847, en \u00fe\u00e1 var\u00f0 hann sj\u00f6tugur. \u00dea\u00f0 var einmitt \u00e1 \u00feessum t\u00edma, sem hann kenndi Benedikt Gr\u00f6ndal e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i. \u00derj\u00fa \u00e1r voru \u00fe\u00e1 li\u00f0in fr\u00e1 \u00fev\u00ed hin har\u00f0v\u00edtuga \u00e1r\u00e1s \u00deorleifs Repps \u00e1 \u00d6rsted h\u00f3fst \u00ed d\u00f6nskum dagbl\u00f6\u00f0um (sj\u00e1 n\u00e1nar \u00ed n\u00e6sta kafla).<br \/><\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Eins og \u00feegar hefur komi\u00f0 fram, var \u00d6rsted einn helsti bar\u00e1ttuma\u00f0urinn fyrir vanda\u00f0ri al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0slu \u00ed n\u00e1tt\u00faruv\u00edsindum \u00ed Danm\u00f6rku um s\u00edna daga. \u00dear lag\u00f0i hann svo sannarlega sinn skerf af m\u00f6rkum me\u00f0 erindum og bla\u00f0agreinum fyrir almenning. \u00de\u00e1 var hann a\u00f0alhvatama\u00f0urinn a\u00f0 stofnun <a href=\"http:\/\/www.naturvidenskab.net\/?pageid=Start_forside\">Selskabet for Naturl\u00e6rens Udbredelse<\/a> (SNU) \u00e1ri\u00f0 1824, f\u00e9lags sem enn er starfandi.\u00a0 Um vi\u00f0horf \u00d6rsteds \u00e1 \u00feessum m\u00e1lum m\u00e1 lesa \u00ed greininni <em>Naturvidenskaben, betragtet som en af Grundbestanddelene i Menneskets Dannelse, <\/em>sem hann skrifa\u00f0i sama \u00e1r og SNU var stofna\u00f0. \u00de\u00e1 grein m\u00e1 finna \u00ed 5. bindi <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=1BcRAQAAMAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">greinasafns hans<\/a> (bls. 131-142).<\/p>\n<ul>\n<li>A. D. Jackson, 1999: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/Andy_2.pdf\">H. C. \u00d8rsted and the Role of Science in Society<\/a>.<\/li>\n<li>A. D. Jackson, 2004: <a href=\"https:\/\/naturl\u00e6ren.dk\/snu-og-oersted\/\">SNU og \u00d8rsted<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00d6rsted \u00fe\u00f3tti fr\u00e1b\u00e6r fyrirlesari og yfirleitt var h\u00fasfyllir, \u00feegar hann h\u00e9lt erindi. Jafnvel konur komu \u00e1 fundina, sem \u00fe\u00f3tti f\u00e1heyrt \u00e1 \u00feeim t\u00edma. Hann tala\u00f0i yfirleitt bla\u00f0alaust, sem var l\u00edka n\u00fdm\u00e6li \u00ed Danm\u00f6rku og bau\u00f0 \u00e1vallt upp \u00e1 eins margar s\u00fdnitilraunir og m\u00f6gulegt var.<\/p>\n<p>\u00cd heims\u00f3knum s\u00ednum til Kaupmannahafnar nota\u00f0i <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/11\/05\/magnus-stephensen-og-natturunnar-yndislegu-fraedi\/\">Magn\u00fas Stephensen<\/a> \u00e1vallt t\u00e6kif\u00e6ri\u00f0 til a\u00f0 hlusta \u00e1 opinbera fyrirlestra \u00d6rsteds.\u00a0 \u00deetta kemur me\u00f0al annars fram \u00ed <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?gegnirId=000556148\">sj\u00e1lfs\u00e6vis\u00f6gubroti hans<\/a> fr\u00e1 \u00fev\u00ed um 1830, en \u00fear segist hann jafnan hafa kappkosta\u00f0 a\u00f0 s\u00e6kja fyrirlestra n\u00e1tt\u00faruspekinga um<\/p>\n<blockquote><p>\u00fe\u00e6r m\u00f6rgu og yfri\u00f0 markver\u00f0u umbreytingar, sem fj\u00f6ldi n\u00fdrra merkilegustu uppg\u00f6tvana b\u00e1\u00f0um megin aldam\u00f3tanna og s\u00ed\u00f0an gj\u00f6r\u00f0u \u00ed n\u00e1tt\u00faruspekinnar eldri l\u00e6rd\u00f3mum, hverjar hann <em>[\u00fe.e. Magn\u00fas]<\/em> a\u00f0 s\u00f6nnu me\u00f0 al\u00fa\u00f0 \u00e1stunda\u00f0i jafn\u00f3tt a\u00f0 kynna s\u00e9r, og \u00feess vegna vi\u00f0 s\u00e9rhverja seinni veru s\u00edna \u00ed Kaupmannah\u00f6fn, sem l\u00f6gma\u00f0ur 1799-1800, sem j\u00fastit\u00edarus og etatsr\u00e1\u00f0 1807-8, 1815-16, og sem konferensr\u00e1\u00f0 1825 og 1826, heyr\u00f0i \u00e1 fyrrnefndum fyrri \u00e1rum 2 h\u00e1sk\u00f3lans l\u00e6rife\u00f0ra collegia privatissima, yfir physik og chymie hj\u00e1 <em>[&#8230;]<\/em> \u00d8rsted, og 2 collegia <em>[&#8230;]<\/em> Hornemanns yfir grasafr\u00e6\u00f0ina (Botanik) <em>[&#8230;]<\/em> Aftur 1815-16 heyr\u00f0i hann kenningar s\u00f6mu l\u00e6rimeistara um hvorttveggja efni, og \u00fear hj\u00e1 <em>[&#8230;]<\/em> Smiths a\u00f0d\u00e1anlegu fyrirlestra yfir n\u00e1tt\u00faru- og samblandsfr\u00e6\u00f0innar (Physiks og Chymies) miklu not og verkanir \u00e1 saml\u00edfi manna, \u00feeirra b\u00fana\u00f0, \u00ed\u00fer\u00f3ttir, handi\u00f0nir, listir, heilsufar, \u00fatr\u00e9ttingar og st\u00f3rvirkjaupp\u00e1finningar, \u00fat \u00e1 hva\u00f0 \u00d8rsteds pr\u00edvat-fyrirlestrar yfir samblandsfr\u00e6\u00f0ina (Chymie) \u00fe\u00e1 einnig gengu <em>[&#8230;]<\/em> En 1825-26 \u00e1 fyrirlestra \u00d8rsteds <em>[&#8230;]<\/em> yfir n\u00fdjustu uppg\u00f6tvanir \u00ed n\u00e1tt\u00faruspeki og hennar framfarir.<\/p><\/blockquote>\n<p>Ekki er \u00f3l\u00edklegt, a\u00f0 fleiri \u00cdslendingar en Magn\u00fas hafi s\u00f3tt al\u00fe\u00fd\u00f0lega fyrirlestra \u00d6rsteds, og \u00fe\u00e1 fyrst og fremst \u00feeir, sem b\u00fasettir voru \u00ed Kaupmannah\u00f6fn. Engar heimildir hef \u00e9g \u00fe\u00f3 enn fundi\u00f0 um sl\u00edkt.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>Naturl\u00e6rens mechaniske Deel<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>\u00c1ri\u00f0 1844 sendi \u00d6rsted fr\u00e1 s\u00e9r kennslub\u00f3kina <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=kCdPAAAAYAAJ&amp;hl=da&amp;source=gbs_navlinks_s\">Naturl\u00e6rens mechaniske Deel<\/a>.\u00a0 \u00dear var um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a miki\u00f0 endurb\u00e6tta og n\u00fa myndskreytta \u00fatg\u00e1fu af kennslub\u00f3k hans \u00ed aflfr\u00e6\u00f0i fr\u00e1 1809. \u00cd inngangsor\u00f0um h\u00f6fundar kemur fram, a\u00f0 b\u00f3kin var einkum \u00e6tlu\u00f0 nemendum vi\u00f0 H\u00e1sk\u00f3lann, Fj\u00f6llistask\u00f3lann og l\u00e6r\u00f0a sk\u00f3la \u00ed Danaveldi.<\/p>\n<figure id=\"attachment_11535\" aria-describedby=\"caption-attachment-11535\" style=\"width: 337px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-11535\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/Orsted_NMD-182x300.png\" alt=\"\" width=\"337\" height=\"556\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Orsted_NMD-182x300.png 182w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Orsted_NMD-620x1024.png 620w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Orsted_NMD-768x1268.png 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Orsted_NMD-930x1536.png 930w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Orsted_NMD-1240x2048.png 1240w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Orsted_NMD.png 1263w\" sizes=\"auto, (max-width: 337px) 100vw, 337px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11535\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Fors\u00ed\u00f0an \u00e1 kennslub\u00f3k \u00d6rsteds \u00ed aflfr\u00e6\u00f0i fr\u00e1 1844.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Eftir fr\u00f3\u00f0legan form\u00e1la koma tveir inngangskaflar. S\u00e1 fyrri fjallar me\u00f0al annars um n\u00e1tt\u00farul\u00f6gm\u00e1lin, skilgreiningu \u00d6rsteds \u00e1 hugtakinu Naturl\u00e6re (n\u00e1tt\u00faruspeki) og hvernig henni er skipt \u00ed undirgreinar. \u00cd seinni innganginum fjallar hann um eiginleika efnisins, m\u00f3tspyrnu \u00feess gegn ytra \u00e1reiti, \u00feyngd, samlo\u00f0un og deilingu og s\u00ed\u00f0an um skiptingu efnisins \u00ed fast efni, v\u00f6kva og lofttegundir. Eins og vi\u00f0 er a\u00f0 b\u00faast, ber mest \u00e1 hinni r\u00f3mant\u00edsku s\u00fdn \u00d6rsteds \u00e1 n\u00e1tt\u00faruspekina \u00ed \u00feessum fyrstu k\u00f6flum b\u00f3karinnar.<\/p>\n<p>A\u00f0 seinni ingangi loknum hefst hin eiginlega umfj\u00f6llun um aflfr\u00e6\u00f0ina: Hreyfingu hluta og l\u00fdsingu \u00e1 henni, jafnv\u00e6gi fastra hluta, \u00feyngdarpunkt, einfaldar v\u00e9lar (vogarst\u00f6ngina, trissuna, hj\u00f3l \u00e1 \u00e1si, sk\u00e1plani\u00f0, fleyginn og skr\u00fafuna; sj\u00e1 til samanbur\u00f0ar greinar Stef\u00e1ns Bj\u00f6rnssonar um <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/10\/18\/aflfraedi-i-verkum-stefans-bjornssonar\/\">Grunnmask\u00ednur<\/a> fr\u00e1 lokum \u00e1tj\u00e1ndu aldar). N\u00e6st eru kyrrst\u00e6\u00f0ir v\u00f6kvar teknir fyrir \u00e1samt \u00fdmsum \u00fear a\u00f0 l\u00fatandi t\u00e6kjum og eftir \u00fea\u00f0 kemur svipu\u00f0 umfj\u00f6llun um kyrrst\u00e6\u00f0ar lofttegundir.<\/p>\n<p>N\u00e6st kemur hin almenna hreyfi- og kraftfr\u00e6\u00f0i me\u00f0 m\u00f6rgum s\u00edgildum atri\u00f0um og d\u00e6mum. Me\u00f0al annars er fjalla\u00f0 um hringhreyfingu, \u00feyngdina og \u00e1hrif hennar \u00e1 j\u00f6r\u00f0u sem \u00e1 himni, \u00e1rekstra og margt fleira. \u00deessu n\u00e6st er fjalla\u00f0 um streymandi efni (v\u00f6kva og lofttegundir) og \u00fdmsar hindranir gegn hreyfingu. \u00de\u00e1 er r\u00e6tt um fja\u00f0ureiginleika hluta, bylgjuhreyfingu \u00ed v\u00f6kvum og lofttegundum og loks hlj\u00f3\u00f0 og heyrn. Aftast er svo vi\u00f0auki um m\u00e1l og vog.<\/p>\n<p>\u00c1ri\u00f0 1847 gaf \u00d6rsted \u00fat s\u00e9rstakan <a href=\"https:\/\/books.google.dk\/books?id=yBxkAAAAcAAJ&amp;hl=da&amp;source=gbs_navlinks_s\">Vi\u00f0auka<\/a> me\u00f0 lei\u00f0r\u00e9ttingum og n\u00fdju efni. Eftir dau\u00f0a hans, 1851, t\u00f3k nemandi hans og eftirma\u00f0ur, <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Carl_Holten_(fysiker)\">C. Holten<\/a>, vi\u00f0 keflinu, uppf\u00e6r\u00f0i kennslub\u00f3kina og gaf \u00fat 1853. Hann s\u00e1 jafnframt um <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=jUQ0AQAAMAAJ&amp;hl=da&amp;source=gbs_navlinks_s\">\u00feri\u00f0ju og s\u00ed\u00f0ustu \u00fatg\u00e1funa<\/a> \u00e1ri\u00f0 1859. \u00deess m\u00e1 einnig geta, a\u00f0 b\u00f3kin kom \u00ed \u00fe\u00fdskri \u00fe\u00fd\u00f0ingu \u00e1ri\u00f0 1852. Sj\u00e1lfur gaf Holten svo \u00fat s\u00edna eigin kennslub\u00f3k, <i>L\u00e6ren om Naturens almene Love,<\/i> \u00e1ri\u00f0 1857. H\u00fan var bygg\u00f0 \u00e1 hugmyndafr\u00e6\u00f0i \u00d6rsteds og kom \u00ed einum \u00e1tta \u00fatg\u00e1fum. \u00deessar b\u00e6kur \u00feeirra \u00d6rsteds og Holtens voru nota\u00f0ar \u00ed d\u00f6nskum sk\u00f3lum \u00ed \u00e1ratugi.<\/p>\n<figure id=\"attachment_11899\" aria-describedby=\"caption-attachment-11899\" style=\"width: 253px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11899\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/Repp_ungur-213x300.jpeg\" alt=\"\" width=\"253\" height=\"357\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Repp_ungur-213x300.jpeg 213w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Repp_ungur-727x1024.jpeg 727w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Repp_ungur-768x1082.jpeg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Repp_ungur.jpeg 772w\" sizes=\"auto, (max-width: 253px) 100vw, 253px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11899\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Mynd: Lesb\u00f3k Morgunbla\u00f0sins, 1. okt\u00f3ber 2005.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Oft gusta\u00f0i um \u00d6rsted \u00e1 langri \u00e6vi og hann \u00e1tti nokkrum sinnum \u00ed opinberum ritdeilum vi\u00f0\u00a0 \u00feekkta menntamenn, b\u00e6\u00f0i heima og erlendis. Deilurnar snerust fyrst og fremst um vi\u00f0horf deilua\u00f0ila til mikilv\u00e6ra m\u00e1lefna, jafnt \u00e1 svi\u00f0i raunv\u00edsinda sem hugv\u00edsinda, og voru n\u00e6r undantekningarlaust m\u00e1lefnalegar.<\/p>\n<p>Hausti\u00f0 1844, sk\u00f6mmu eftir \u00fag\u00e1fu <em>Naturl\u00e6rens mechaniske Deel<\/em>, keyr\u00f0i \u00fe\u00f3 um \u00feverbak. Har\u00f0or\u00f0 gagr\u00fdni um b\u00f3kina birtist \u00ed dagbla\u00f0inu <em>Kj\u00f8benhavnsposten<\/em> undir dulnefninu ? (\u00feeta). \u00dear var bent \u00e1 \u00e1kve\u00f0na villu \u00ed kaflanum um hringhreyfingu og fari\u00f0 h\u00e1\u00f0ulegum or\u00f0um um \u00d6rsted og kennslu hans. Me\u00f0al annars er sagt, a\u00f0 villur \u00ed verkum hans hlj\u00f3ti \u00f3hj\u00e1kv\u00e6milega a\u00f0 valda \u00fev\u00ed, a\u00f0 nemendum hans ver\u00f0i v\u00edsa\u00f0 fr\u00e1 erlendum h\u00e1sk\u00f3lum, nema \u00feeir hafi<\/p>\n<blockquote><p>i Forveien frigjort sig for den gale L\u00e6re, som blev <em>[dem]<\/em> bibragt ved Hr. Conferentsraadens Forel\u00e6sninger og L\u00e6reb\u00f8ger.<\/p><\/blockquote>\n<p>Holten kom \u00d6rsted flj\u00f3tlega til varnar i dagbla\u00f0inu <em>F\u00e6drelandet<\/em>, en \u00fea\u00f0 st\u00f6\u00f0va\u00f0i ekki ?, sem h\u00e9lt \u00e1fram har\u00f0v\u00edtugum \u00e1r\u00e1sum \u00e1 meistarann \u00ed dagbl\u00f6\u00f0um. Sumari\u00f0 1845 birti ? svo tv\u00f6 opin br\u00e9f til h\u00e1sk\u00f3larektors, sem \u00fe\u00e1 var <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Frederik_Eschricht\">D. F. Eschricht<\/a>. \u00dear er \u00fev\u00ed me\u00f0al annars haldi\u00f0 fram, a\u00f0 sannleikurinn og v\u00edsindin s\u00e9u \u00ed h\u00e6ttu \u00ed Danaveldi vegna villukenninga \u00d6rsteds og undanfarin fj\u00f6rut\u00edu \u00e1r hafi akadem\u00edsk \u00e6ska landsins veri\u00f0 leidd \u00e1 villig\u00f6tur \u00ed nafni v\u00edsindanna. Einnig h\u00f3tar h\u00f6fundurinn \u00fev\u00ed a\u00f0 semja b\u00e6kling um m\u00e1li\u00f0 \u00e1 lat\u00ednu og senda erlendum fr\u00e6\u00f0im\u00f6nnum, \u00d6rsted til h\u00e1\u00f0ungar. Eschricht svara\u00f0i flj\u00f3tlega og birti jafnframt greinarger\u00f0 norska n\u00e1tt\u00faruspekingsins <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Christopher_Hansteen\">C. Hansteens<\/a> um m\u00e1li\u00f0. \u00c1lit hans var v\u00f6rn fyrir \u00d6rsted, eins og vi\u00f0 var a\u00f0 b\u00faast.<\/p>\n<p>Me\u00f0 \u00fatspili H\u00e1sk\u00f3lans virtist \u00feessu lei\u00f0indam\u00e1li a\u00f0 mestu loki\u00f0. En s\u00ed\u00f0sumars 1847 birtist loks grein fr\u00e1 \u00d6rsted \u00ed <em>F\u00e6drelandet<\/em> \u00fear sem teki\u00f0 var \u00e1 m\u00e1lum \u00e1 eftirminnilegan h\u00e1tt. Hann uppl\u00fdsir lesendur um \u00fea\u00f0, a\u00f0 ? s\u00e9 enginn annar en \u201e<em>Hr. Translateur Repp<\/em>\u201c, \u00fea\u00f0 er \u00cdslendingurinn <a href=\"http:\/\/denstoredanske.dk\/Dansk_Biografisk_Leksikon\/Kunst_og_kultur\/Litteratur\/Litterat\/Thorleifur_Repp\">\u00deorleifur Gu\u00f0mundsson Repp<\/a>, sem var vel \u00feekktur menntama\u00f0ur \u00ed Kaupmannah\u00f6fn \u00e1 \u00feeim t\u00edma. \u00deetta hafi komi\u00f0 \u00ed lj\u00f3s \u00ed hrokafullu og m\u00f3\u00f0gandi br\u00e9fi fr\u00e1 Repp, sem \u00d6rsted birtir \u00ed greininni.<\/p>\n<p>Meginefni br\u00e9fsins er s\u00fa krafa Repps, a\u00f0 \u00d6rsted hj\u00e1pi s\u00e9r til a\u00f0 hlj\u00f3ta doktorsgr\u00e1\u00f0u fr\u00e1 sk\u00f3lanum \u00ed sta\u00f0 meistaragr\u00e1\u00f0unnur, sem honum haf\u00f0i veri\u00f0 neita\u00f0 um \u00e1 s\u00ednum t\u00edma. Hann eigi \u00feennan grei\u00f0a skili\u00f0 eftir alla hj\u00e1lpina, sem Repp haf\u00f0i veitt \u00d6rsted me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 benda \u00e1 villurnar \u00ed kennslub\u00f3kinni. Repp gefur \u00d6rsted svo viku frest til a\u00f0 svara og hefur jafnframt \u00ed h\u00f3tunum vi\u00f0 hann, ef \u00f3skin ver\u00f0i ekki uppfyllt. Fleira \u00e1hugavert er a\u00f0 finna \u00ed grein \u00d6rsteds, sem a\u00f0 sj\u00e1lfs\u00f6g\u00f0u neita\u00f0i a\u00f0 ver\u00f0a vi\u00f0 \u00feessum \u00f3sv\u00edfnu kr\u00f6fum.<\/p>\n<p>\u00cd eftirfarandi grein minni er fjalla\u00f0 \u00ed sm\u00e1atri\u00f0um um \u00feetta s\u00e9rkennilega m\u00e1l, sem er vel \u00feekkt \u00ed Danm\u00f6rku en hefur, eftir \u00fev\u00ed sem \u00e9g best veit, legi\u00f0 \u00ed \u00feagnargildi h\u00e9r heima \u00fear til n\u00fdlega.\u00a0 Grein A\u00f0algeirs segir hins vegar fr\u00e1 fr\u00e6\u00f0imanninum \u00deorleifi Repp og hinni fr\u00e6gu, en misheppnu\u00f0u, meistarav\u00f6rn hans \u00e1ri\u00f0 1826:<\/p>\n<ul>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2002: <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/~einar\/SAGA\/reppgrein.pdf\">Repp gegn \u00d8rsted<\/a>.<\/li>\n<li>A\u00f0algeir Kristj\u00e1nsson, 1996: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?gegnirId=000499309\">Absint nug\u00e6, absit scurrilitas: Af \u00deorleifi Gu\u00f0mundssyni Repp og doktorsv\u00f6rn hans<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00de\u00f3tt erfitt s\u00e9 a\u00f0 afsaka hinar ofsafengnu \u00e1r\u00e1sir Repps, er ekki nema sanngjarnt a\u00f0 geta \u00feess, a\u00f0\u00a0 hann haf\u00f0i \u00ed meginatri\u00f0um r\u00e9tt fyrir s\u00e9r, hva\u00f0 var\u00f0ar nokkrar villur og \u00f3n\u00e1kv\u00e6mni \u00ed kennslub\u00f3k \u00d6rsteds. Eins og geti\u00f0 er um \u00ed grein minni fr\u00e1 2002, vitna\u00f0i danski st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Adolph_Steen\">A. Steen<\/a> til d\u00e6mis \u00ed fyrstu bla\u00f0agreinar Repps \u00ed gagnr\u00fdni sinni \u00e1 st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i- og e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ikennsluna vi\u00f0 Fj\u00f6llistask\u00f3lann \u00ed t\u00ed\u00f0 \u00d6rsteds.\u00a0 \u00cd \u00feessu sambandi m\u00e1 jafnframt minna \u00e1, a\u00f0 kennslunni \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 Fj\u00f6llistask\u00f3lann og H\u00e1sk\u00f3lann var ekki breytt \u00ed n\u00fat\u00edmalegra horf fyrr en <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Christiansen_(fysiker)\">C. Christiansen<\/a>, t\u00f3k vi\u00f0 af Holten sem pr\u00f3fessor vi\u00f0 b\u00e1\u00f0a sk\u00f3lana \u00e1ri\u00f0 1886 (\u00fe\u00f3tt Chrisiansen v\u00e6ri l\u00e6risveinn Holtens, haf\u00f0i hann \u00e1 n\u00e1mss\u00e1runum s\u00f3tt einkat\u00edma hj\u00e1 hinum st\u00f3rmerka, en n\u00fa n\u00e6r \u00f3\u00feekkta, danska e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0-ingi <a href=\"http:\/\/www.kvant.dk\/upload\/kv-2019-1\/kv-2019-1-kv191-ASJ-Lorenz.pdf\">L. V. Lorenz<\/a>).<\/p>\n<ul>\n<li>A. Steen, 1847: <em>Mathematikken som l\u00e6regenstand ved h\u00f6jskoler, is\u00e6r med hensyn til den polytechniske l\u00e6reanstalt og et misgreb ved samme<\/em>. (B\u00e6klingur.)<\/li>\n<li>A. Steen, 1847: <em>Sandsynlige grunde hvorfor de fire angrebne medlemmer af den polytechniske l\u00e6reanstalts bestyrelse ikke forsvare deres misgreb tilligemed en n\u00f8dvendig protest.<\/em> (B\u00e6klingur.)<\/li>\n<li>A. S. Jacobsen, 2003: <a href=\"http:\/\/fundacionorotava.org\/media\/web\/files\/page146__III_4_SR2002_web_ing.pdf\"> \u201cAnschauung\u201d versus Mathematical Insight: \u00d8rsted on Quantification and Mathematical Representation in Natural Philosophy<\/a>.<\/li>\n<li>K. H. Lynning og A. S. Jacobsen, 2011: <a href=\"https:\/\/reader.elsevier.com\/reader\/sd\/pii\/S003936811000097X?token=A59D831B312AAE8858DDA643D483A957B30A107DA02484C2DD5D5FCD9A9272A02C1BC2F493C07C7D7E73200A02006C6D\">Grasping the spirit in nature: Anschauung in \u00d8rsted&#8217;s epistemology of science and beauty<\/a>.<\/li>\n<li>H. Kragh, 2012: <a href=\"http:\/\/css.au.dk\/fileadmin\/reposs\/reposs-019.pdf\">Newtonianism in the Scandinavian Countries, 1690\u20131790<\/a> (sj\u00e1 bls. 14-15).<\/li>\n<li>O. Pedersen, 1987: \u201eDet l\u00e6ngere perspektiv\u201c. \u00cd <em>Hans Christian \u00d8rsted<\/em>, ritstj.: F. J. Billeskov Jansen, E. Snorrason og C. Lauritz-Jensen.<\/li>\n<li>O. Pedersen, 1988: \u201eNewton versus \u00d8rsted: The Delayed Introduction of Newtonian Physics into Denmark\u201c. \u00cd <em>Newton and the New Direction in Science<\/em>, ritstj.: G. V. Coyne, M. Heller og J.\u00a0 \u0179yci\u0144ski.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ikennslan \u00ed Reykjav\u00edkursk\u00f3la\u00a0 1846 &#8211; 1877<\/span><br \/>\n<\/strong><\/p>\n<p>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i, e\u00f0a n\u00e1tt\u00farufr\u00e6\u00f0i (Naturl\u00e6re), eins og greinin var \u00fe\u00e1 k\u00f6llu\u00f0, var ein af \u00feeim n\u00e1msgreinum, sem kennd var vi\u00f0 Reykjav\u00edkursk\u00f3la fr\u00e1 upphafi, hausti\u00f0 1846. \u00dea\u00f0 var jafnframt \u00ed fyrsta sinn, sem e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i var formlega kennd \u00ed \u00edslenskum sk\u00f3la.<\/p>\n<p>\u00c1ri\u00f0 1877 er h\u00e9r vali\u00f0 sem loka\u00e1r vi\u00f0komandi t\u00edmabils vegna \u00feess, a\u00f0 \u00fe\u00e1 um sumari\u00f0 var sett n\u00fd regluger\u00f0 fyrir Reykjav\u00edkursk\u00f3la. H\u00fan haf\u00f0i \u00ed f\u00f6r me\u00f0 s\u00e9r afdrifar\u00edkar aflei\u00f0ingar fyrir kennsluna \u00ed st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i og raungreinum, eins og n\u00e1nar er sagt fr\u00e1 \u00ed eftirfarandi grein:<\/p>\n<ul>\n<li>Krist\u00edn Bjarnad\u00f3ttir, 2004: <a href=\"http:\/\/wayback.vefsafn.is\/wayback\/20200221162855\/http:\/\/www.raust.is\/2004\/2\/03\/\">\u00deegar L\u00e6r\u00f0i sk\u00f3linn \u00ed Reykjav\u00edk var\u00f0 a\u00f0 m\u00e1ladeild<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<p>Frumkv\u00f6\u00f0ullinn <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?gegnirId=000819528\">Bj\u00f6rn Gunnlaugsson<\/a> s\u00e1 um e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ikennsluna fr\u00e1 byrjun og allt til \u00e1rsins 1862, en \u00fe\u00e1 l\u00e9t hann af st\u00f6rfum vi\u00f0 sk\u00f3lann. Fyrsta b\u00f3kin, sem hann studdist vi\u00f0 \u00ed kennslunni, var fyrrnefnt rit, <em><a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=kCdPAAAAYAAJ&amp;hl=da&amp;source=gbs_navlinks_s\">Naturl\u00e6rens mechaniske Deel<\/a><\/em>, eftir l\u00e6rif\u00f6\u00f0ur hans fr\u00e1 Kaupmannahafnar\u00e1runum 1817-18, H. C. \u00d6rsted.<\/p>\n<figure id=\"attachment_11422\" aria-describedby=\"caption-attachment-11422\" style=\"width: 351px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11422\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/Bjo\u0308rn_Gunnlaugsson-232x300.jpg\" alt=\"\" width=\"351\" height=\"454\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11422\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Mynd Sigur\u00f0ar Gu\u00f0mundssonar af fyrsta e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ikennara landsins, Birni Gunnlaugssyni, \u00e1ri\u00f0 1859. Bj\u00f6rn var \u00fe\u00e1 r\u00famlega sj\u00f6tugur.<br \/><\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>B\u00f3k \u00d6rsteds var kennd ein til 1852, en s\u00ed\u00f0an \u00e1samt \u00f6\u00f0rum b\u00f3kum n\u00e6sta aldarfj\u00f3r\u00f0unginn. Fyrsta sk\u00f3la\u00e1ri\u00f0 komst Bj\u00f6rn aftur \u00e1 s\u00ed\u00f0u 81 me\u00f0 nemendunum og \u00e1ri\u00f0 eftir t\u00f3kst h\u00f3pnum a\u00f0 komast alla lei\u00f0 \u00e1 s\u00ed\u00f0u 155 og haf\u00f0i \u00fe\u00e1 loki\u00f0 vi\u00f0 a\u00f0 lesa t\u00e6pan helming b\u00f3karinnar \u00e1 tveimur \u00e1rum.\u00a0 L\u00edti\u00f0 var um t\u00e6kjab\u00fana\u00f0 \u00ed upphafi, en \u00ed sk\u00f3lask\u00fdslum er \u00feess \u00fe\u00f3 geti\u00f0, a\u00f0 fr\u00e1 og me\u00f0 1848 hafi sumt veri\u00f0 \u00fatsk\u00fdrt me\u00f0 tilraunum og verkf\u00e6rum.<\/p>\n<figure id=\"attachment_11690\" aria-describedby=\"caption-attachment-11690\" style=\"width: 306px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11690\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/trissur-183x300.png\" alt=\"\" width=\"306\" height=\"502\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/trissur-183x300.png 183w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/trissur-624x1024.png 624w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/trissur.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 306px) 100vw, 306px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11690\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">\u00datreikningar tengdir trissum, bl\u00f6kkum og tal\u00edum eru s\u00edgilt vi\u00f0fangsefni \u00ed aflfr\u00e6\u00f0i og hafa glatt nemendur um aldir.\u00a0 Myndin s\u00fdnir s\u00ed\u00f0u \u00far <em>Naturl\u00e6rens mechaniske Deel<\/em>.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00deess m\u00e1 geta, a\u00f0 \u00e1 handritadeild \u00dej\u00f3\u00f0arb\u00f3khl\u00f6\u00f0u er a\u00f0 finna handriti\u00f0 <em>Lbs. 218, 8vo<\/em> me\u00f0 \u00fdmsu efni eftir Bj\u00f6rn. \u00dear \u00e1 me\u00f0al eru margv\u00edslegar athugasemdir vi\u00f0 innihaldi\u00f0 \u00ed b\u00f3k \u00d6rsteds, \u00e1samt \u00fdmsum vi\u00f0b\u00f3tum og \u00fatreikningum. \u00c9g hef ekki sko\u00f0a\u00f0 \u00feessar n\u00f3tur \u00ed neinum sm\u00e1atri\u00f0um og veit heldur ekki, hvort Bj\u00f6rn hefur nota\u00f0 \u00fe\u00e6r \u00ed kennslunni, e\u00f0a a\u00f0eins veri\u00f0 a\u00f0 setja sig betur inn \u00ed efni\u00f0, sj\u00e1lfum s\u00e9r til fr\u00f3\u00f0leiks og skemmtunar.<\/p>\n<p>\u00c1 handritadeildinni er einnig a\u00f0 finna handriti\u00f0 <em>\u00cdB 72 Fol<\/em>, sem me\u00f0al annars hefur a\u00f0 geyma n\u00f3tur <a href=\"https:\/\/www.ismus.is\/i\/person\/uid-4ce5a8ac-efe5-46f0-8654-f8c380ad791b\">Magn\u00fasar Gr\u00edmssonar<\/a> (\u00feess sem \u00fe\u00fdddi <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers) yfir fyrirlestra Bj\u00f6rns fr\u00e1 fyrstu \u00e1rum e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ikennslunnar.<\/p>\n<figure id=\"attachment_11574\" aria-describedby=\"caption-attachment-11574\" style=\"width: 581px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11574\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/Bls1-copy-2-300x130.jpg\" alt=\"\" width=\"581\" height=\"252\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Bls1-copy-2-300x130.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Bls1-copy-2-768x334.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/Bls1-copy-2.jpg 780w\" sizes=\"auto, (max-width: 581px) 100vw, 581px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11574\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Fyrirs\u00f6gnin \u00e1 fyrirlestran\u00f3tum Magn\u00fasar Gr\u00edmssonar yfir yfirfer\u00f0 Bj\u00f6rns Gunnlaugssonar \u00e1 e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i \u00d6rsteds. Magn\u00fas var\u00f0 st\u00fadent fr\u00e1 Reykjav\u00edkursk\u00f3la 1848, svo handriti\u00f0 (<em>\u00cdB 72 fol<\/em>) er sennilega fr\u00e1 \u00e1runum 1846-48. Eins og sj\u00e1 m\u00e1, hefur \u00feessi upphafss\u00ed\u00f0a handritsins einnig veri\u00f0 notu\u00f0 sem rissbla\u00f0. Undir sama einkennisn\u00fameri m\u00e1 einnig finna \u00fdmsar athugasemdir Bj\u00f6rns um \u00fe\u00fd\u00f0inguna \u00e1 <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers.<br \/><\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Af n\u00f3tum Magn\u00fasar m\u00e1 r\u00e1\u00f0a, a\u00f0 Bj\u00f6rn hafi byrja\u00f0 yfirfer\u00f0ina \u00e1 \u00edtarlegri umfj\u00f6llun um kraftahyggju. \u00dear gengur hann jafnvel skrefi lengra en \u00d6rsted \u00ed b\u00f3kinni og lj\u00f3st er \u00e1 umfj\u00f6lluninni \u00ed handritinu, a\u00f0 Bj\u00f6rn hefur tileinka\u00f0 s\u00e9r hugmyndafr\u00e6\u00f0i r\u00f3mant\u00edsku n\u00e1tt\u00faruspekinnar \u00e1 n\u00e1ms\u00e1rum s\u00ednum \u00ed Kaupmannah\u00f6fn.<\/p>\n<p>Eins og \u00d6rsted, var Bj\u00f6rn \u00f3s\u00e1ttur vi\u00f0 at\u00f3mhyggju \u00feeirra Newtons og Daltons, sem ger\u00f0i r\u00e1\u00f0 fyrir, a\u00f0 efni\u00f0 v\u00e6ri samsett \u00far h\u00f6r\u00f0um, \u00f6rsm\u00e1um, \u00f3sam\u00fejappanlegum og \u00f3deilanlegum \u00f6gnum \u00ed t\u00f3mar\u00fami. \u00cd sta\u00f0inn taldi Bj\u00f6rn, \u00ed anda kraftahyggju \u00feeirra\u00a0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Roger_Joseph_Boscovich\">Boscovichs<\/a>, Kants, Schellings og \u00d6rsteds, a\u00f0 efni\u00f0 v\u00e6ri \u00ed raun ekki anna\u00f0 en samsafn \u201efrumagna\u201c (Grunddele), sem myndu\u00f0ust vi\u00f0 st\u00f6\u00f0uga bar\u00e1ttu a\u00f0dr\u00e1ttarkrafta og fr\u00e1hrindikrafta. \u00deessar frumagnir v\u00e6ru \u00e1vallt \u00ed snertingu hver vi\u00f0 a\u00f0ra og st\u00e6r\u00f0 \u00feeirra \u00e1kvar\u00f0a\u00f0ist af styrkleika kraftana hverju sinni. \u00deessu er \u00e1g\u00e6tlega l\u00fdst \u00e1 eftirfarandi mynd og me\u00f0fylgjandi texta \u00far handriti Magn\u00fasar.<\/p>\n<p><figure id=\"attachment_11575\" aria-describedby=\"caption-attachment-11575\" style=\"width: 579px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11575\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/MyndBls8-copy-2-300x168.jpg\" alt=\"\" width=\"579\" height=\"324\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/MyndBls8-copy-2-300x168.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/MyndBls8-copy-2.jpg 717w\" sizes=\"auto, (max-width: 579px) 100vw, 579px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11575\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">\u00c1 \u00e1ttundu s\u00ed\u00f0u \u00ed handriti Magn\u00fasar a\u00f0 fyrirlestrum Bj\u00f6rns (<em>\u00cdB 72 fol<\/em>) er \u00feessi teikning. H\u00fan tengist umfj\u00f6llun kennarans um 15. greinina \u00ed b\u00f3k \u00d6rsteds og \u00ed textanum er sagt: \u201e<em>H\u00e9r eru s\u00fdndar tv\u00e6r \u00f3segjanlega litlar frumagnir, sem l\u00fdsa \u00feensluaflinu eftir hugmynd dynamistanna<\/em> [\u00fe. e. kraftahyggjumanna]. <em>Geislarnir fr\u00e1 mi\u00f0depli s\u00fdna hvernig \u00f6flin hrinda fr\u00e1 s\u00e9r. Dynamistarnir segja a\u00f0 frumagnirnar, sem \u00feeir \u00e1l\u00edta einungis \u00f6fl, myndi l\u00edkamann, en s\u00e9u \u00fe\u00f3 ei l\u00edkamir \u00ed sj\u00e1lfu s\u00e9r. \u00dev\u00ed fleiri sem frumagnirnar eru, \u00fev\u00ed sterkari ver\u00f0ur m\u00f3tsta\u00f0an, og h\u00fan t\u00e1lmar \u00feensluaflinu a\u00f0 hrinda \u00f6llu \u00fat \u00ed lopti\u00f0; \u00fev\u00ed v\u00e6ri ekki m\u00f3tsta\u00f0an, \u00fe\u00e1 g\u00e6ti engin l\u00edkami haft sta\u00f0, \u00fev\u00ed \u00feensluafli\u00f0 vill jafna \u00fat. \u00dev\u00ed \u00fe\u00e9ttari sem frumagnirnar eru, \u00fev\u00ed sterkara ver\u00f0ur \u00feensluafli\u00f0<\/em>.\u201c<br \/><\/span><\/figcaption><\/figure>Mun betri l\u00fdsingu \u00e1 kraftahyggju Bj\u00f6rns er a\u00f0 finna \u00ed hinu mikla lj\u00f3\u00f0i hans, <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000035813\/Bodsrit\">Nj\u00f3lu<\/a>, en \u00fe\u00f3 einkum \u00ed\u00a0 sk\u00fdringunum vi\u00f0 436. erindi\u00f0 \u00e1 s\u00ed\u00f0um 86-89 \u00ed frum\u00fatg\u00e1funni fr\u00e1 1842. \u00dear segir me\u00f0al annars:<\/p>\n<blockquote><p><em>[Svo]<\/em> s\u00fdnist, sem allt hi\u00f0 \u00fereifanlega s\u00e9 innifali\u00f0 \u00ed m\u00f3tspyrnunni, heptri e\u00f0a tempra\u00f0ri upp \u00e1 \u00fdmislegan m\u00e1ta af samlo\u00f0unaraflinu.<\/p>\n<p>Til a\u00f0 gj\u00f6ra s\u00e9r skiljanlegt, hvernig m\u00f3tspyrnan hagar s\u00e9r, \u00fe\u00e1 a\u00f0g\u00e6ti ma\u00f0ur, t.d. eina handfylli af mold. Kreisti ma\u00f0ur hana \u00ed l\u00f3fa s\u00ednum, \u00fe\u00e1 spyrnir h\u00fan \u00e1 m\u00f3ti, og \u00fea\u00f0 \u00fev\u00ed fastar, sem fastar er kreist. \u00deessi kraptur geingur \u00fat fr\u00e1 moldinni \u00e1 allar s\u00ed\u00f0ur, eins og geislar fr\u00e1 s\u00f3lu, og setur sig \u00e1 m\u00f3ti \u00feeim krapti, sem l\u00f3finn kreistir me\u00f0, og s\u00e6kir inn \u00ed moldina. \u00dear m\u00e6ta \u00fev\u00ed aflgeislar l\u00f3fans aflgeislum moldarinnar. Sundri ma\u00f0ur n\u00fa moldar handfyllina, og taki eitt einasta korn, og kl\u00edpi \u00fea\u00f0 milli fingurg\u00f3manna, \u00fe\u00e1 s\u00fdnir \u00fea\u00f0 alla s\u00f6mu eiginleika og handfyllin \u00e1\u00f0ur, a\u00f0 aflgeislar \u00feess spyrna einnig \u00ed allar \u00e1ttir \u00fat fr\u00e1 \u00fev\u00ed. N\u00fa er korni\u00f0 einnig samsett af \u00f3teljandi minni p\u00f6rtum, \u00fat fr\u00e1 hverjum einnig aflgeislar g\u00e1nga, og varna \u00fev\u00ed, a\u00f0 korninu ver\u00f0i saman\u00fer\u00fdst \u00ed \u00f3endanlega l\u00edtinn p\u00fankt.<\/p>\n<p>N\u00fa er spurning hvort deiling \u00feessi e\u00f0a sundrun geti gengi\u00f0 endalaust e\u00f0a ekki, ef mannleg handastj\u00f3rn aldrei \u00feryti. Gengi h\u00fan endalaust, \u00fe\u00e1 g\u00e6tu a\u00f0 s\u00f6nnu har\u00f0ir l\u00edkamir komi\u00f0 \u00fear af, en st\u00e6ltir l\u00edkamir g\u00e6tu ekki framkomi\u00f0, vegna \u00feess a\u00f0 \u00fe\u00e1 yr\u00f0i ekki l\u00e1t \u00e1 neinu, nema \u00fear sem brotna\u00f0i inn, hvar holur v\u00e6ru, en l\u00edkamirnir g\u00e6tu ekki teki\u00f0 sig aptur, e\u00f0a \u00feani\u00f0 sig \u00fat, \u00feegar h\u00e6tt v\u00e6ri a\u00f0 kreista. \u00deess vegna m\u00e1 deilingin ekki g\u00e1nga endalaust, heldur hl\u00fdtur ma\u00f0ur a\u00f0 \u00edmynda s\u00e9r loksins a\u00f0greinda p\u00fankta, sem s\u00e9u \u00e1n allrar st\u00e6r\u00f0ar me\u00f0 svo litlum millibilum, a\u00f0 yfirg\u00e1ngi allan mannlegan ranns\u00f3knarkrapt. Fr\u00e1 hverjum \u00feessara p\u00fankta, sem raunar eru ekkert, heldur \u00f6ldungis t\u00f3mir, ver\u00f0a a\u00f0 g\u00e1nga aflstraumar \u00ed allar \u00e1ttir eins og geislar, og spyrna \u00e1 m\u00f3ti aflgeislum hinna p\u00fanktanna. H\u00e9r er n\u00fa ekkert anna\u00f0 en andlegir kraptar, sem spyrna hver \u00e1 m\u00f3ti \u00f6\u00f0rum, og er \u00fea\u00f0 alm\u00e6tti\u00f0 sj\u00e1lft, er spyrnir \u00e1 m\u00f3ti sj\u00e1lfu s\u00e9r.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00cd greininni <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=5429077\">Bj\u00f6rn Gunnlaugsson og n\u00e1tt\u00faruspekin \u00ed Nj\u00f3lu<\/a> m\u00e1 finna mun \u00fdtarlegri umfj\u00f6llun um kraftahyggju \u00e1tj\u00e1ndu- og n\u00edtj\u00e1ndu aldar, en \u00fe\u00f3 s\u00e9rstaklega um framsetningu Bj\u00f6rns sj\u00e1lfs (sj\u00e1 bls. 55-73). Um at\u00f3mhyggju og a\u00f0rar hugmyndir um innstu ger\u00f0 og e\u00f0li efnisins, er h\u00e6gt a\u00f0 lesa \u00ed eftirfarandi heimildum:<\/p>\n<ul>\n<li>Wikipedia: <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Atomism\">Atomism<\/a>.<\/li>\n<li>A. J. Rocke, 1979: <a href=\"https:\/\/dokumen.tips\/documents\/the-reception-of-chemical-atomism-in-germany.html\">The Reception of Chemical Atomism in Germany<\/a>.<\/li>\n<li>T. Wilholt, 2008: <a href=\"https:\/\/reader.elsevier.com\/reader\/sd\/pii\/S1355219807000470?token=3DA37DE266DD0E147A4C9C6210F419E46C8627B463DB9EA0BB2220B57BC560AE2D0E56218CFD7E4DAF9F5B20D6D31545\">When realism made a difference: The constitution of matter and its conceptual enigmas in late 19th century physics<\/a>.<\/li>\n<li>H. Kragh, 2002: <a href=\"https:\/\/onlinelibrary.wiley.com\/doi\/pdf\/10.1034\/j.1600-0498.2002.440102.x\">The Vortex Atom: A Victorian Theory of Everything<\/a>.<\/li>\n<li>H. Kragh, 2010: <a href=\"http:\/\/css.au.dk\/fileadmin\/reposs\/reposs-010.pdf\">Before Bohr: Theories of atomic structure 1850-1913<\/a>.<\/li>\n<li>G. D. Patterson, 2010: <a href=\"https:\/\/link.springer.com\/content\/pdf\/10.1007%2Fs10698-010-9098-1.pdf\">Les Atomes: a landmark book in chemistry<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00deegar hin merka \u00fe\u00fd\u00f0ing Magn\u00fasar Gr\u00edmssonar \u00e1 <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers kom \u00fat \u00e1ri\u00f0 1852, greip Bj\u00f6rn Gunnlaugsson t\u00e6kif\u00e6ri\u00f0 og valdi hana strax sem kennslub\u00f3k veturinn 1852-53. Lesnir voru kaflarnir um hlj\u00f3\u00f0, segulmagn, rafmagn og loftsj\u00f3nir, en \u00ed aflfr\u00e6\u00f0inni var \u00e1fram stu\u00f0st vi\u00f0 b\u00f3k \u00d6rsteds. \u00deessar tv\u00e6r b\u00e6kur voru nota\u00f0ar saman \u00ed nokkur \u00e1r.\u00a0 &#8211;\u00a0 Vi\u00f0b\u00f3t, 5. ma\u00ed 2021: <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers er n\u00fa komin \u00e1 vefinn:<\/p>\n<ul>\n<li>J. G. Fischer, 1852: <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000118061\/Edlisfraedi\">E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<figure id=\"attachment_12686\" aria-describedby=\"caption-attachment-12686\" style=\"width: 285px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12686\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/09\/MagnGrims-183x300.jpg\" alt=\"\" width=\"285\" height=\"467\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/MagnGrims-183x300.jpg 183w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/MagnGrims.jpg 412w\" sizes=\"auto, (max-width: 285px) 100vw, 285px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-12686\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Magn\u00fas Gr\u00edmsson, \u00fe\u00fd\u00f0andi <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>\u00cd fyrstu \u00fatg\u00e1fu <em>D\u00e6gradvalar<\/em> fr\u00e1 1923 minnist Benedikt Gr\u00f6ndal \u00e1 Magn\u00fas og segir af sinni alkunnu meinf\u00fdsi (bls. 194):<\/p>\n<blockquote><p>Magn\u00fas \u00fe\u00fdddi Fischers e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i me\u00f0 a\u00f0sto\u00f0 Bjarnar Gunnlaugssonar, \u00fev\u00ed sj\u00e1lfur vissi hann l\u00edti\u00f0 e\u00f0a ekkert \u00ed \u00feeirri grein.<\/p><\/blockquote>\n<p>\u00cd handritum Magn\u00fasar er a\u00f0 finna \u00fdmsa kafla um e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og af \u00feeim m\u00e1 sj\u00e1, a\u00f0 umm\u00e6li Benedikts eru langt fr\u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 vera sanngj\u00f6rn. Magn\u00fas hefur \u00fe\u00f3 a\u00f0 \u00f6llum l\u00edkindum leita\u00f0 til Bj\u00f6rns um \u00fdmis vafaatri\u00f0i sem og yfirlestur. \u00cd b\u00f3kinni eru einnig nokkrar ne\u00f0anm\u00e1ls-greinar eftir Bj\u00f6rn, s\u00e9rstaklega merktar honum.<\/p>\n<figure id=\"attachment_12493\" aria-describedby=\"caption-attachment-12493\" style=\"width: 591px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12493\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/08\/Fischer402-03-300x247.jpg\" alt=\"\" width=\"591\" height=\"486\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-300x247.jpg 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-1024x843.jpg 1024w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-768x632.jpg 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-1536x1264.jpg 1536w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Fischer402-03-2048x1685.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 591px) 100vw, 591px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-12493\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Kaflinn um segul\u00e1hrif rafstraums \u00ed <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p><em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i eptir J. G. Fischer<\/em> er \u00fe\u00fd\u00f0ing og a\u00f0 nokkru leyti endurs\u00f6gn \u00e1 d\u00f6nsku b\u00f3kinni <a href=\"http:\/\/www.kb.dk\/e-mat\/dod\/130020224887_color.pdf\">J. G. Fischers popul\u00e6re Naturl\u00e6re til Brug i Skoler og ved Selvunderviisning<\/a> fr\u00e1 1844. Sk\u00f3lafr\u00f6mu\u00f0urinn og stj\u00f3rnm\u00e1lama\u00f0urinn <a href=\"http:\/\/runeberg.org\/dbl\/5\/0484.html\">Frederik Fr\u00f6lund<\/a> \u00fe\u00fdddi \u00fe\u00e1 b\u00f3k \u00far \u00fe\u00fdsku og a\u00f0laga\u00f0i l\u00edtillega a\u00f0 d\u00f6nskum a\u00f0st\u00e6\u00f0um.<\/p>\n<p>\u00de\u00fdska \u00fatg\u00e1fan var fr\u00e1 1843 og bar nafni\u00f0 <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=HEo5QRvs7AAC&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">J. H. Hellmuth&#8217;s Volks-Naturlehre. Zehnte Auflage. Nach dem Tode des Verfassers zum dritten Male bearbeitet von J. G. Fischer<\/a>. B\u00f3kin var vins\u00e6lt al\u00fe\u00fd\u00f0urit og jafnframt kennslub\u00f3k \u00ed \u00de\u00fdskalandi og haf\u00f0i \u00e1\u00f0ur komi\u00f0 \u00fear \u00ed n\u00edu \u00fatg\u00e1fum. Upphaflegur h\u00f6fundur var \u00fe\u00fdski al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0arinn og presturinn <a href=\"https:\/\/www.deutsche-biographie.de\/sfz065_00338_1.html\">Johann Heinrich Helmuth<\/a> og b\u00f3kin kom fyrst \u00fat \u00e1ri\u00f0 1786 undir heitinu <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=8y9mAAAAcAAJ&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">Volksnaturlehre zur D\u00e4mpfung des Aberglaubens<\/a>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_12601\" aria-describedby=\"caption-attachment-12601\" style=\"width: 284px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12601\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/09\/Helmuth_Mynd-188x300.jpg\" alt=\"\" width=\"284\" height=\"453\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Helmuth_Mynd-188x300.jpg 188w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Helmuth_Mynd.jpg 563w\" sizes=\"auto, (max-width: 284px) 100vw, 284px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-12601\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Johann Heinrich Helmuth (1732-1813).<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>Eftir l\u00e1t Helmuths t\u00f3k kennslub\u00f3kah\u00f6fundurinn J. G. Fischer vi\u00f0 \u00fatg\u00e1funni, en hann kenndi lengi vi\u00f0 kennarask\u00f3lann \u00ed Neuzelle (\u00fev\u00ed mi\u00f0ur veit \u00e9g ekki miki\u00f0 meira um Fischer). Vins\u00e6ldir b\u00f3kar Helmuths hafa eflaust valdi\u00f0 \u00fev\u00ed, a\u00f0 hluta upphaflega nafnsins var haldi\u00f0, \u00feegar a\u00f0 Fischer t\u00f3k vi\u00f0, en jafnframt var anna\u00f0 nafn sett \u00e1 b\u00f3kina \u00e1 s\u00e9rst\u00f6ku titilbla\u00f0i: <em>Elementar-Naturlehre f\u00fcr Lehrer an Seminarien und gehobenen Volksschulen wie auch zum Schul- und Selbstunterrichte methodisch bearbeitet von J. G. Fischer. <\/em>Fimmt\u00e1nda og s\u00ed\u00f0asta \u00fag\u00e1fa b\u00f3karinnar er fr\u00e1 1855.<em><br \/>\n<\/em><\/p>\n<p>\u00c1\u00f0ur en \u00fatg\u00e1fan fr\u00e1 1843 kom \u00fat, las \u00fe\u00fdski e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingurinn <a href=\"https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Heinrich_Jacob_M%C3%BCller\">J. H. J. M\u00fcller<\/a> yfir handriti\u00f0 og veitti Fischer jafnframt leyfi til a\u00f0 nota myndir \u00far b\u00f3kinni <em>Pouillet&#8217;s Lehrbuch der Physik Und Meteorologie, f\u00fcr deutsche Verh\u00e4ltnisse frei bearbeitet von Dr. Joh. M\u00fcller. <\/em>(<a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=kFKUlurjyycC&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">Erster Band<\/a>; <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=Cjh30R4SY9wC&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">Zweiter Band<\/a>.), sem kom \u00e1 prenti \u00feetta sama \u00e1r. \u00deetta fr\u00e6ga e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0irit M\u00fcllers er a\u00f0 hluta byggt \u00e1 verki franska e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingsins\u00a0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Pouillet\">C. S. M. Pouillets<\/a>.<\/p>\n<p>Ekki er alveg lj\u00f3st, hven\u00e6r h\u00e6tt var a\u00f0 a\u00f0 nota <em>E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i<\/em> Fischers vi\u00f0 kennsluna \u00ed Reykjav\u00edkursk\u00f3la, en \u00fea\u00f0 kann a\u00f0 hafa veri\u00f0 um \u00fea\u00f0 leyti, sem Bj\u00f6rn Gunnlaugsson l\u00e9t af st\u00f6rfum \u00e1ri\u00f0 1862. \u00cd sta\u00f0in var tekin upp b\u00f3kin <span class=\"st\"><em>Naturl\u00e6rens chemiske Deel<\/em>, sem<\/span> <a href=\"https:\/\/www.geni.com\/people\/Carl-Ludvig-Petersen\/6000000032029452092\">C. L. Petersen<\/a>, fyrrverandi l\u00e6rsisvein \u00d6rsteds vi\u00f0 Fj\u00f6llistask\u00f3lann, haf\u00f0i \u00fe\u00fdtt \u00far \u00fe\u00fdsku. Mikilv\u00e6gt er a\u00f0 hafa \u00ed huga, a\u00f0 ekki er um kennslub\u00f3k \u00ed efnafr\u00e6\u00f0i a\u00f0 r\u00e6\u00f0a, heldur endurspeglar nafni\u00f0 hugtakakerfi \u00d6rsteds, sem \u00e1\u00f0ur hefur veri\u00f0 minnst \u00e1. B\u00f3kin fjallar um allar helstu greinar e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i \u00feess t\u00edma, en sk\u00f3lapiltar voru eing\u00f6ngu l\u00e1tnir lesa kaflana um varmafr\u00e6\u00f0i,\u00a0 rafmagnsfr\u00e6\u00f0i og segulfr\u00e6\u00f0i. \u00cd aflfr\u00e6\u00f0inni var stu\u00f0st vi\u00f0 b\u00f3k \u00d6rsteds eins og \u00e1\u00f0ur.<\/p>\n<figure id=\"attachment_12502\" aria-describedby=\"caption-attachment-12502\" style=\"width: 319px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12502\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/08\/Petersen_Mueller-183x300.jpg\" alt=\"\" width=\"319\" height=\"523\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Petersen_Mueller-183x300.jpg 183w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/08\/Petersen_Mueller.jpg 500w\" sizes=\"auto, (max-width: 319px) 100vw, 319px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-12502\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Fors\u00ed\u00f0an \u00e1 b\u00f3kinni <em>Naturl\u00e6rens chemiske Deel<\/em> \u00ed \u00fe\u00fd\u00f0ingu C. L. Petersens. H\u00fan var notu\u00f0 \u00e1samt b\u00f3k \u00d6rsteds vi\u00f0 Reykjav\u00edkursk\u00f3la fr\u00e1 \u00fev\u00ed um mi\u00f0jan sj\u00f6unda \u00e1ratuginn og fram til 1876.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>B\u00f3k Petersens h\u00e9t fullu nafni <span class=\"st\"><em>Naturl\u00e6rens chemiske Deel, oversat efter Dr. Joh. M\u00fcllers Grundriss der Physik og Meteorologie <\/em>og kom fyrst \u00fat 1851. H\u00f6fundurinn var \u00e1\u00f0ur-nefndur<\/span> J. H. J. M\u00fcller og \u00e1 \u00fe\u00fdsku h\u00e9t b\u00f3kin <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=BS1bAAAAcAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">Grundri\u00df der Physik und Meteorologie f\u00fcr Lyceen, Gymnasien, Gewerbe und Realschulen, so wie zum Selbstunterrichte<\/a>. H\u00fan kom \u00fat 1846 og var\u00a0 stytt og einf\u00f6ldu\u00f0 \u00fatg\u00e1fa \u00e1 fyrrnefndum tveggja binda do\u00f0ranti \u00feeirra Pouillets og M\u00fcllers fr\u00e1 1843.<\/p>\n<p><span class=\"st\">\u00cd bl\u00e1lokin \u00e1 \u00feessu t\u00edmabili var fari\u00f0 a\u00f0 nota kennslub\u00f3kina\u00a0 <em>L\u00e6ren om Naturens almindelige Love<\/em> eftir <\/span>C. Holten. Eins og \u00e1\u00f0ur er geti\u00f0, var hann l\u00e6risveinn og eftirma\u00f0ur \u00d6rsteds og undir s\u00e9rlega sterkum \u00e1hrifum fr\u00e1 meistaranum.\u00a0 B\u00f3kin mun hafa veri\u00f0 notu\u00f0 \u00e1 \u00e1runum 1876 til 1878.<\/p>\n<p>Sem d\u00e6mi um \u00e1hrifin, sem \u00d6rsted haf\u00f0i \u00e1 hugmyndir l\u00e6risveina sinna um frumspekilegar undirst\u00f6\u00f0ur e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0innar, m\u00e1 nefna, a\u00f0 \u00ed \u00feri\u00f0ju \u00fatg\u00e1funni af b\u00f3k Holtens fr\u00e1 1865 segir um deilingu efnisins (bls. 3-4):<\/p>\n<blockquote><p>Ved en tilh\u00f8rlig Kraftanvendelse kan Legemets Sammenh\u00e6ngskraft overvindes, og det kan altsaa deles. Delene kunne atter deles og saaledes videre , indtil de enkelte Dele bliver saa smaa, at de n\u00e6sten blive um\u00e6rkelige; men om denne Deling lader sig forts\u00e6tte \u00ed det Uendelige, eller om der i Materiens V\u00e6sen ligger Noget, som s\u00e6tter en Gr\u00e6ndse derfor, kan Erfaringen Intet l\u00e6re os, og vi kunne derom kun danne os Gisninger med st\u00f8rre eller mindre Sandsynlighed. Saameget\u00a0 synes vist, at Legemerne bestaae af Dele saa smaa, at de hver for sig aldeles ikke kunne opfattes af Sandserne; saadanne Dele kalder man <span style=\"text-decoration: underline\">Molekuler<\/span> eller <span style=\"text-decoration: underline\">materielle Punkter<\/span>, men i de fleste\u00a0 Tilf\u00e6lde ville vi kalde dem Smaadele.<\/p><\/blockquote>\n<p>Holten for\u00f0ast h\u00e9r a\u00f0 nota or\u00f0i\u00f0 at\u00f3m og \u00fe\u00f3tt hann tali um \u201eMolekuler\u201c, \u00fe\u00e1 v\u00edsar or\u00f0alagi\u00f0 \u201ematerielle Punkter\u201c beint til kraftahyggjunar.<\/p>\n<p>\u00cd kaflanum um deilingu efnisins \u00ed kennslub\u00f3k Fischers, er fjalla\u00f0 um at\u00f3m og m\u00f3lik\u00fal, b\u00e6\u00f0i \u00ed \u00fe\u00fdsku frum\u00fatg\u00e1funni fr\u00e1 1843 (bls. 14-17) og d\u00f6nsku \u00fe\u00fd\u00f0ingunni fr\u00e1 1844 (bls. 11-13). Hvorugt hugtaki\u00f0 kemur hins vegar fyrir \u00ed \u00fe\u00fd\u00f0ingu Magn\u00fasar Gr\u00edmssonar \u00e1 vi\u00f0komandi kafla. \u00dear segir (bls. 13-14):<\/p>\n<blockquote><p>Hlutan e\u00f0a skipt\u00edngu l\u00edkama k\u00f6llum v\u00e9r \u00feann eiginlegleika, a\u00f0 honum ver\u00f0ur skipt \u00ed parta. V\u00e9r getum broti\u00f0 steininn, b\u00fata\u00f0 j\u00e1rni\u00f0, lima\u00f0 d\u00fdrin, klofi\u00f0 h\u00e1ri\u00f0, flett tr\u00e9nu, rifi\u00f0 kl\u00e6\u00f0i\u00f0, skori\u00f0 skinni\u00f0, o. s. frv. \u00dea\u00f0 er me\u00f0 \u00f6\u00f0rum or\u00f0um, a\u00f0 v\u00e9r getum skipt hverjum l\u00edkama \u00ed parta, og \u00fev\u00ed sm\u00e6rri parta, sem honum ver\u00f0ur skipt \u00ed, \u00fev\u00ed sm\u00e1gj\u00f6rfari k\u00f6llum v\u00e9r hann, og \u00fev\u00ed n\u00e1kv\u00e6mari er skiptingin. <em>[&#8230;]<\/em> En n\u00fa ver\u00f0ur oss a\u00f0 spyrja, hvort skipt\u00edng l\u00edkamanna eigi s\u00e9r engin takm\u00f6rk, engan enda. \u00de\u00e1 er fyrst a\u00f0g\u00e6tanda, a\u00f0 skipt\u00edng er tvennskonar: st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0isleg og aflfr\u00e6\u00f0isleg. Hin fyrri \u00e1 s\u00e9r engin takm\u00f6rk, \u00fev\u00ed svo lengi sem ma\u00f0ur getur hugsa\u00f0 s\u00e9r l\u00edkama-r\u00fam, svo lengi getur ma\u00f0ur og hugsa\u00f0 s\u00e9r \u00fev\u00ed skipt \u00ed sm\u00e6rri parta. Hin aflfr\u00e6\u00f0islega skipt\u00edng er \u00fear \u00e1 m\u00f3ti takm\u00f6rku\u00f0 vi\u00f0 n\u00e6mleika \u00ed\u00fer\u00f3ttarinnar og e\u00f0li l\u00edkamanna.<\/p><\/blockquote>\n<p><span class=\"st\">H\u00e9r for\u00f0ast Magn\u00fas greinilega a\u00f0 gefa at\u00f3mhyggjunni undir f\u00f3tinn og sennilegasta sk\u00fdringin er s\u00fa, a\u00f0 hann var sj\u00e1lfur kraftahyggjuma\u00f0ur. Til samanbur\u00f0ar m\u00e1 geta \u00feess, a\u00f0 \u00f6ll umfj\u00f6llun um innstu ger\u00f0 efnisins \u00ed b\u00f3kum M\u00fcllers er bygg\u00f0 \u00e1 at\u00f3mhyggju, enda haf\u00f0i hann \u00e1 s\u00ednum t\u00edma sami\u00f0 doktorsritger\u00f0 undir lei\u00f0s\u00f6gn hins merka \u00fe\u00fdska efnafr\u00e6\u00f0ings <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Justus_von_Liebig\">J. Liebigs<\/a>.<br \/>\n<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">Stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ikennslan til 1877<\/span><br \/>\n<\/strong><\/h3>\n<p>\u00der\u00e1tt fyrir a\u00f0 Bj\u00f6rn Gunnlaugsson hafi byrja\u00f0 a\u00f0 kenna vi\u00f0 Bessasta\u00f0ask\u00f3la hausti\u00f0 1822, var stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i aldrei kennd \u00fear formlega. Hennar er heldur ekki geti\u00f0 \u00ed fyrstu sk\u00fdrslum Reykjav\u00edkursk\u00f3la og svo vir\u00f0ist sem kennsla \u00ed greininni hafi ekki hafist fyrr en 1853.<\/p>\n<p>Fram a\u00f0 \u00feeim t\u00edma g\u00e1tu \u00e1hugasamir sk\u00f3lapiltar a\u00f0 sj\u00e1lfs\u00f6g\u00f0u kynnt s\u00e9r d\u00f6nsk rit um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i \u00e1 eigin sp\u00fdtur. \u00c1ri\u00f0 1842 gafst \u00feeim og \u00f6\u00f0rum landsm\u00f6nnum hins vegar gulli\u00f0 t\u00e6kif\u00e6ri til a\u00f0 lesa um n\u00fdjungar \u00ed stj\u00f6nufr\u00e6\u00f0i og heimsfr\u00e6\u00f0i \u00e1 \u00edslensku. \u00de\u00e1 um vori\u00f0 komu \u00fat tv\u00f6 rit, sem \u00f6\u00f0last hafa s\u00e9rstakan sess \u00ed s\u00f6gu al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0slu \u00e1 \u00cdslandi. Bj\u00f6rn Gunnlaugsson sendi fr\u00e1 s\u00e9r <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000035813\/Bodsrit\">Nj\u00f3lu<\/a>, heillandi lj\u00f3\u00f0 um sk\u00f6punarverki\u00f0 og tilgang \u00feess fr\u00e1 sj\u00f3narh\u00f3li stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i, n\u00e1tt\u00faruspeki, n\u00e1tt\u00farugu\u00f0fr\u00e6\u00f0i og markhyggju (sj\u00e1 n\u00e1nar <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?gegnirId=000819528\">h\u00e9r<\/a>). Um svipa\u00f0 leyti kom \u00fat snilldar\u00fe\u00fd\u00f0ing J\u00f3nasar Hallgr\u00edmssonar \u00e1 verkinu <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=89YyAQAAMAAJ&amp;hl=is&amp;source=gbs_navlinks_s\">Popul\u00e6rt Foredrag over Astronomien<\/a> undir heitinu <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000402495\/Stjornufraedi__lett_og_handa\">Stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i, ljett og handa al\u00fe\u00ed\u00f0u<\/a>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_12591\" aria-describedby=\"caption-attachment-12591\" style=\"width: 237px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12591\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/09\/Jonash-195x300.jpg\" alt=\"\" width=\"237\" height=\"365\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Jonash-195x300.jpg 195w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/Jonash.jpg 325w\" sizes=\"auto, (max-width: 237px) 100vw, 237px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-12591\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">J\u00f3nas Hallgr\u00edmsson, \u00fe\u00fd\u00f0andi <em>Stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i<\/em> Ursins.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>H\u00f6fundur <em>Stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0innar<\/em>, <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/G.F._Ursin\">G. F. Ursin<\/a>, var \u00feekktur st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ingur og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingur \u00ed Danm\u00f6rku. Hann lauk \u00f6\u00f0ru l\u00e6rd\u00f3mspr\u00f3fi tveimur \u00e1rum \u00e1 undan Birni Gunnlaugssyni, hlaut gullmedal\u00edu H\u00e1sk\u00f3lans \u00ed st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i eins og Bj\u00f6rn, og vann einnig vi\u00f0 landm\u00e6lingar hj\u00e1 <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Heinrich_Christian_Schumacher\">H. C. Schumacher<\/a>. Hann l\u00e6r\u00f0i e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i hj\u00e1 \u00d6rsted og var einn a\u00f0 \u00feeim, sem kom a\u00f0 stofnun Fj\u00f6llistask\u00f3lans. Jafnframt var hann um skei\u00f0 kennari vi\u00f0 sk\u00f3lann. Ursin var og h\u00f6fundur fyrstu kennslub\u00f3kanna \u00ed st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i (reikningi og r\u00famfr\u00e6\u00f0i), sem Bj\u00f6rn kenndi \u00ed Reykjav\u00edkursk\u00f3la og haf\u00f0i reyndar \u00e1\u00f0ur kennt vi\u00f0 Bessasta\u00f0ask\u00f3la.<\/p>\n<figure id=\"attachment_12595\" aria-describedby=\"caption-attachment-12595\" style=\"width: 295px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12595\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/09\/G.F._Ursin_by_Carl_Simonsen-234x300.jpg\" alt=\"\" width=\"295\" height=\"378\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/G.F._Ursin_by_Carl_Simonsen-234x300.jpg 234w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/G.F._Ursin_by_Carl_Simonsen.jpg 378w\" sizes=\"auto, (max-width: 295px) 100vw, 295px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-12595\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Georg Frederik Ursin (1797-1849). Teikning eftir m\u00e1verki C. Simonsens.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>H\u00e9r er einnig \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 nefna, a\u00f0 sk\u00f6mmu \u00e1\u00f0ur en Reykjav\u00edkursk\u00f3li t\u00f3k til starfa gaf Bj\u00f6rn Gunnlaugsson \u00fat lei\u00f0beiningar um stj\u00f6rnusko\u00f0un undir nafninu <em>Lei\u00f0arv\u00edsir til a\u00f0 \u00feekkja stj\u00f6rnur<\/em> (<a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000035816\/Bodsrit_til_ad_hlusta_a_tha\">Fyrri parturinn<\/a>,1845 ; <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000035817\/Bodsrit_til_ad_hlusta_a_ena\">S\u00ed\u00f0ari parturinn<\/a>, 1846). Verki\u00f0 hefur eflaust reynst gagnlegt \u00feeim sk\u00f3lapiltum og \u00f6\u00f0rum landsm\u00f6nnum, sem h\u00f6f\u00f0u s\u00e9rstakan \u00e1huga \u00e1 fegur\u00f0 stj\u00f6rnuhiminsins.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er ekki fyrr en langt var li\u00f0i\u00f0 \u00e1 tuttugustu \u00f6ldina, sem sk\u00f3lask\u00fdrslur geta um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i sem sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0a kennslugrein vi\u00f0 Reykjav\u00edkursk\u00f3la. Fram a\u00f0 \u00feeim t\u00edma vir\u00f0ist h\u00fan einungis hafa veri\u00f0 kennd sem hluti af \u00f6\u00f0rum greinum, einkum \u00fe\u00f3 e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i (n\u00e1tt\u00farufr\u00e6\u00f0i) og stundum st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i.<\/p>\n<p>Fyrstu heimildir um stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ikennsluna er a\u00f0 finna \u00ed handritinu <em>Lbs. 2010, 4to<\/em>, sem inniheldur n\u00f3tur yfir fyrirlestra Bj\u00f6rns Gunnlaugssonar um himinhveli\u00f0 og stj\u00f6rnurnar fr\u00e1 vetrinum 1853-54. N\u00e1nari k\u00f6nnun \u00e1 \u00feessu handriti b\u00ed\u00f0ur betri t\u00edma, en vi\u00f0 fyrstu s\u00fdn vir\u00f0ist \u00fea\u00f0 eing\u00f6ngu innihalda hi\u00f0 sta\u00f0la\u00f0a n\u00e1msefni \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i \u00e1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld.<\/p>\n<figure id=\"attachment_12501\" aria-describedby=\"caption-attachment-12501\" style=\"width: 318px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12501\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/08\/Stjo\u0308handr-247x300.jpg\" alt=\"\" width=\"318\" height=\"386\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-12501\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Fors\u00ed\u00f0an \u00e1 handriti Gunnlaugs P. Bl\u00f6ndals, s\u00ed\u00f0ar s\u00fdslumanns, yfir fyrirlestra Bj\u00f6rns Gunnlaugssonar \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i, kennslu\u00e1ri\u00f0 1853-54 (<em>Lbs. 2010 4to<\/em>). \u00cd fyrirlestrunum v\u00edsar Bj\u00f6rn sums sta\u00f0ar \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i \u00d6rsteds, m.a. \u00ed grein 231, \u00fear sem fjalla\u00f0 er um Keplersl\u00f6gm\u00e1lin \u00ferj\u00fa.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p><span class=\"fn\"><span dir=\"ltr\">Stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0in mun hafa veri\u00f0 kennd me\u00f0 fyrirlestrum n\u00e6stu \u00ferj\u00fa \u00e1rin og \u00fea\u00f0 er ekki fyrr en hausti\u00f0 1857, sem nemendur fengu fyrstu kennslub\u00f3kina til lestrar. \u00dear var um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a <em>L\u00e6rebog i Astronomien for Skoler<\/em> eftir danska st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0inginn og stj\u00f3rnm\u00e1lamanninn <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Carl_Mundt\">C. E. Mundt<\/a>. H\u00fan \u00fe\u00f3tti \u00ed \u00feyngra lagi og \u00e1ri\u00f0 1859 var \u00fev\u00ed tekin upp styttri og einfaldari ger\u00f0, <em>Grundtr\u00e6k af Astronomien<\/em>, eftir sama h\u00f6fund. S\u00fa b\u00f3k var notu\u00f0 til 1877.<br \/>\n<\/span><\/span><\/p>\n<figure id=\"attachment_11687\" aria-describedby=\"caption-attachment-11687\" style=\"width: 296px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11687\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/mynd_Mundt-2-213x300.jpg\" alt=\"\" width=\"296\" height=\"417\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/mynd_Mundt-2-213x300.jpg 213w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/mynd_Mundt-2.jpg 327w\" sizes=\"auto, (max-width: 296px) 100vw, 296px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11687\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Carl Emil Mundt (1802-1873).<br \/><\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_11670\" aria-describedby=\"caption-attachment-11670\" style=\"width: 594px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11670\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/CE_Mundt_185559-300x211.png\" alt=\"\" width=\"594\" height=\"418\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/CE_Mundt_185559-300x211.png 300w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/CE_Mundt_185559-1024x720.png 1024w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/CE_Mundt_185559-768x540.png 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/CE_Mundt_185559.png 1531w\" sizes=\"auto, (max-width: 594px) 100vw, 594px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11670\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Fors\u00ed\u00f0ur fyrstu kennslub\u00f3kanna \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i, sem nota\u00f0ar voru vi\u00f0 Reykjav\u00edkursk\u00f3la. H\u00f6fundur \u00feeirra beggja var Daninn Carl Emil Mundt. Fr\u00e1 1857 til 1859 var stu\u00f0st vi\u00f0 rit hans,<em> L\u00e6rebog i Astronomien<\/em>, en \u00e1 t\u00edmabilinu 1859-77 var lesi\u00f0 eftir hann mun styttra og einfaldara yfirlit, <em>Grundtr\u00e6k af Astronomien.<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_11695\" aria-describedby=\"caption-attachment-11695\" style=\"width: 420px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-11695\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/07\/MundtEfnisyfirl-2-241x300.png\" alt=\"\" width=\"420\" height=\"523\" srcset=\"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/MundtEfnisyfirl-2-241x300.png 241w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/MundtEfnisyfirl-2-823x1024.png 823w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/MundtEfnisyfirl-2-768x955.png 768w, https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/MundtEfnisyfirl-2.png 1178w\" sizes=\"auto, (max-width: 420px) 100vw, 420px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-11695\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Efnisyfirlit b\u00f3kar Mundts, <em>Grundtr\u00e6k af Astronomien<\/em> fr\u00e1 1859. \u00deetta er a\u00f0 meira e\u00f0a minna leyti hi\u00f0 sta\u00f0la\u00f0a n\u00e1msefni \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i \u00e1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld og langt fram eftir \u00feeirri tuttugustu.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>Kennslub\u00e6kur \u00ed e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i, efnafr\u00e6\u00f0i og stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 Reykjav\u00edkursk\u00f3la 1877 &#8211; 1930<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>Eins og <a href=\"http:\/\/wayback.vefsafn.is\/wayback\/20200221162855\/http:\/\/www.raust.is\/2004\/2\/03\/\">\u00e1\u00f0ur hefur komi\u00f0 fram<\/a>, var verulega dregi\u00f0 \u00far kennslu \u00ed st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i vi\u00f0 Reykja-v\u00edkursk\u00f3la me\u00f0 regluger\u00f0inni fr\u00e1 1877 og haf\u00f0i s\u00fa breyting b\u00e6\u00f0i neikv\u00e6\u00f0 og langvinn \u00e1hrif \u00e1 raungreinakennsluna. Upphaf t\u00edmabilsins, sem h\u00e9r er fjalla\u00f0 um, er \u00fev\u00ed mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 \u00fea\u00f0 \u00e1r.<\/p>\n<p>Loka\u00e1ri\u00f0 1930 er hins vegar vali\u00f0 af \u00f6\u00f0rum \u00e1st\u00e6\u00f0um. \u00de\u00e1 var <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/Menntask%C3%B3linn_%C3%A1_Akureyri\">Menntask\u00f3linn \u00e1 Akureyri<\/a> stofna\u00f0ur og um svipa\u00f0 leyti t\u00f3ku fyrstu <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2019\/06\/23\/thorkell-thorkelsson\/\">st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ideildarnemendur<\/a> \u00feeirra \u00d3lafs Dan\u00edelssonar og \u00deorkels \u00deorkelssonar, sem lagt h\u00f6f\u00f0u fyrir sig raunv\u00edsindi \u00ed h\u00e1sk\u00f3la, a\u00f0 koma heim fr\u00e1 n\u00e1mi. \u00dear \u00e1 me\u00f0al voru \u00feeir <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=2596817\">Sigurkarl Stef\u00e1nsson<\/a> st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ingur, <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=5457421\">Stein\u00fe\u00f3r Sigur\u00f0sson<\/a> stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingur og <a href=\"https:\/\/www.mbl.is\/greinasafn\/grein\/1487371\/\">Trausti Einasson<\/a> stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0ingur. Einnig m\u00e1 segja, a\u00f0 \u00ed kringum 1930 hafi meirihluti \u00cdslendinga veri\u00f0 b\u00fainn a\u00f0 fr\u00e9tta af hinum byltingakenndu n\u00fdjungum \u00ed raunv\u00edsindum, sem tengdust afst\u00e6\u00f0iskenningu og skammtafr\u00e6\u00f0i.<\/p>\n<p>Hva\u00f0 var\u00f0ar e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ikennsluna \u00ed Reykjav\u00edkursk\u00f3la \u00e1 \u00feessu t\u00edmabili m\u00e1 nefna, a\u00f0 hausti\u00f0 1878 var byrja\u00f0 a\u00f0 lesa b\u00f3k <a href=\"http:\/\/denstoredanske.dk\/Dansk_Biografisk_Leksikon\/Uddannelse_og_undervisning\/L%C3%A6rer\/Karl_Schmidt\">Karls Schmidt<\/a>, <em>Mindre L\u00e6rebog i Fysik<\/em>, sem mun hafa veri\u00f0 notu\u00f0 allt til 1908. Kennslu\u00e1ri\u00f0 1906-07 var jafnframt stu\u00f0st vi\u00f0 \u00edslensku \u00fatg\u00e1funa af annarri b\u00f3k hans, <em>Naturl\u00e6rens Begyndelsesgrunde<\/em>, sem <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=4551076\">J\u00f3n \u00de\u00f3rarinsson<\/a> fr\u00e6\u00f0slum\u00e1la-stj\u00f3ri haf\u00f0i \u00fe\u00fdtt og kalla\u00f0 <em>Kennslub\u00f3k \u00ed n\u00e1tt\u00farufr\u00e6\u00f0i handa al\u00fe\u00fd\u00f0usk\u00f3lum<\/em>.<\/p>\n<p>\u00c1ri\u00f0 1907 var byrja\u00f0 a\u00f0 kenna b\u00e6kur Th. Sundorphs (sj\u00e1\u00a0 <a href=\"https:\/\/dis-danmark.dk\/bibliotek\/909663.pdf\">h\u00e9r<\/a>, bls. 24), <em>Fysik for Mellemskolen I<\/em> og <em>II<\/em> og <em>Kemi for Mellemskolen<\/em>, og voru \u00fe\u00e6r nota\u00f0ar til 1919, \u00feegar l\u00e6rd\u00f3msdeildinni var skipt \u00ed m\u00e1ladeild og st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ideild. E\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i Sundorphs var kennd \u00e1fram \u00ed m\u00e1ladeildinni til 1930, en efnafr\u00e6\u00f0i hans a\u00f0eins til 1928 . N\u00e6stu tv\u00f6 \u00e1rin l\u00e1su nemendur \u00ed m\u00e1ladeild <em>\u00c1grip af efnafr\u00e6\u00f0i<\/em> eftir <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000306940\/6\/65\/Islenzkar_aeviskrar_fra?language=en\">Bjarna J\u00f3sepsson<\/a> efnaverkfr\u00e6\u00f0ing.<\/p>\n<p>\u00cd st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ideildinni var notast vi\u00f0 n\u00fdjar e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ib\u00e6kur \u00ed r\u00fam t\u00edu \u00e1r, e\u00f0a fr\u00e1 1919 til 1930. \u00de\u00e6r voru <em>Mekanisk Fysik for Gymnasiet<\/em> og <em>Varmel\u00e6re for Gymnasiet<\/em> eftir Th. Sundorph og einnig <em>L\u00e6rebog i Magnetisme og Elektricitet<\/em> og <em>L\u00e6rebog i Optik<\/em> eftir <a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Ferdinand_Barmwater\">F. Barmwater<\/a>. \u00cd efnafr\u00e6\u00f0i var lesin b\u00f3k <a href=\"http:\/\/denstoredanske.dk\/Dansk_Biografisk_Leksikon\/Naturvidenskab_og_teknik\/Kemiker\/Julius_Petersen\">J. Petersens<\/a>, <em>Kemi for Gymnasiet<\/em>, fr\u00e1 1919 til 1928 og s\u00ed\u00f0an <em>\u00c1grip af efnafr\u00e6\u00f0i<\/em> eftir Bjarna J\u00f3sepsson n\u00e6stu tv\u00f6 \u00e1rin.<\/p>\n<p>\u00cd stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i var h\u00e6tt a\u00f0 kenna b\u00f3k Mundts hausti\u00f0 1877, og n\u00e6stu tuttugu \u00e1rin var \u00ed sta\u00f0inn lesin <em>Kortfattet L\u00e6rebog i Astronomien til Skolebrug<\/em> eftir <a href=\"http:\/\/www.litteraturpriser.dk\/aut\/JGSJoergensenf1814.htm\">G. S. J\u00f8rgensen<\/a>. Eftir \u00fea\u00f0 var aftur skipt yfir \u00ed heldur \u00feyngra lesefni, sem nota\u00f0 var til loka t\u00edmabilsins:<\/p>\n<ul>\n<li><a href=\"http:\/\/denstoredanske.dk\/Dansk_Biografisk_Leksikon\/Naturvidenskab_og_teknik\/Astronom\/Torvald_K%C3%B8hl\">Th. K\u00f8hl<\/a>, <em>L\u00e6rebog i Astronomi.<\/em> &#8211; Notu\u00f0 1897 &#8211; 1909<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/da.wikipedia.org\/wiki\/Ferdinand_Barmwater\">F. Barmwater<\/a>: <a href=\"http:\/\/gymarkiv.sdu.dk\/Gymnasiepaedagogik\/1903-1934\/Astronomi\/Barmwater,%20F.%20Grundtr%C3%A6k%20af%20astronomien.%20Kbh.%201913.pdf\">Grundtr\u00e6k af Astronomien<\/a>. &#8211; Notu\u00f0 1911-1925<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/runeberg.org\/dbl\/13\/0042.html\">J. H. Petersen<\/a>\u00a0 og <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Georg_Forchhammer\">J. G. Forchhammer<\/a>, <em>Astronomi med Opgaver, Tabeller og Stjernekort.<\/em> &#8211; Notu\u00f0 fr\u00e1 1925 til ca. 1940.<\/li>\n<\/ul>\n<figure id=\"attachment_12652\" aria-describedby=\"caption-attachment-12652\" style=\"width: 559px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-12652\" src=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2019\/09\/MRki\u0301kir_DV13feb1992new-300x218.jpg\" alt=\"\" width=\"559\" height=\"407\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-12652\" class=\"wp-caption-text\"><span style=\"font-size: 10pt\">Laust fyrir aldam\u00f3tin 1900 eigna\u00f0ist Reykjav\u00edkursk\u00f3li vanda\u00f0an linsusj\u00f3nauka fyrir kennsluna \u00ed stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i. \u00c9g f\u00e9kk a\u00f0 k\u00edkja \u00ed hann sem nemandi veturinn 1966-67 og nota\u00f0i hann s\u00ed\u00f0an \u00f6\u00f0ru hverju sj\u00e1lfur vi\u00f0 kennslu \u00ed MR \u00e1 \u00e1runum 1971-78.\u00a0 &#8211;\u00a0 <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=2594908\">Myndin<\/a> er \u00far DV, tekin \u00e1 s\u00f6gus\u00fdningu \u00ed tilefni af 145 \u00e1ra afm\u00e6li sk\u00f3lans (sj\u00e1 einnig <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?pageId=1759198\">h\u00e9r<\/a> ).<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>Vi\u00f0auki: \u00ddmsar fr\u00f3\u00f0legar heimildir<br \/>\n<\/strong><\/span><\/h3>\n<p>H\u00e9r eru taldar upp nokkrar ritsm\u00ed\u00f0ar, \u00fear sem me\u00f0al annars er fjalla\u00f0 um kennslu og al\u00fe\u00fd\u00f0ufr\u00e6\u00f0slu \u00ed raunv\u00edsindum \u00e1 \u00cdslandi fyrr \u00e1 t\u00edmum (athugi\u00f0 a\u00f0 listinn er ekki t\u00e6mandi):<\/p>\n<ul>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2017: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/12\/03\/rit-eftir-islendinga-a-laerdomsold-staerdfraedilegar-laerdomslistir\/\">Rit eftir \u00cdslendinga \u00e1 l\u00e6rd\u00f3ms\u00f6ld: St\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ilegar l\u00e6rd\u00f3mslistir<\/a>.<\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2010: <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/~einar\/SAGA\/Heimildir.pdf\">Heimildir \u00cdslendinga um heimsmynd stjarnv\u00edsinda 1550-1750.<\/a><\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2018: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2018\/04\/10\/heimildir-islenskrar-althydu-um-heimsmynd-stjarnvisinda-1750-1850\/\">Heimildir \u00edslenskrar al\u00fe\u00fd\u00f0u um heimsmynd stjarnv\u00edsinda 1750-1850<\/a>.<\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2017: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/10\/18\/aflfraedi-i-verkum-stefans-bjornssonar\/\">Aflfr\u00e6\u00f0i \u00ed verkum Stef\u00e1ns Bj\u00f6rnssonar<\/a>.<\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2017: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2017\/11\/05\/magnus-stephensen-og-natturunnar-yndislegu-fraedi\/\"> Magn\u00fas Stephensen og n\u00e1tt\u00farunnar yndislegu fr\u00e6\u00f0i<\/a>.<\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2003: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?gegnirId=000819528\">Bj\u00f6rn Gunnlaugsson og n\u00e1tt\u00faruspekin \u00ed Nj\u00f3lu<\/a>.<span style=\"color: #339966\"><br \/>\n<\/span><\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2014: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2018\/05\/30\/upphaf-nutima-stjarnvisinda-og-islensk-althydurit\/\">Upphaf n\u00fat\u00edma stjarnv\u00edsinda og \u00edslensk al\u00fe\u00fd\u00f0urit<\/a>.<\/li>\n<li>Einar H. Gu\u00f0mundsson, 2019: <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/2019\/06\/23\/thorkell-thorkelsson\/\">\u00deorkell \u00deorkelsson e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ingur, a\u00f0koma hans a\u00f0 stofnun st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0ideildar og greinin um afst\u00e6\u00f0iskenninguna<\/a>.<\/li>\n<li><\/li>\n<li>Heimir \u00deorleifsson, ritstj\u00f3ri, 1975: <em>Saga Reykjav\u00edkursk\u00f3la I<\/em>, bls. 208-220 (e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i og efnafr\u00e6\u00f0i), 220-232 (st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i) og 233-236 (stj\u00f6rnufr\u00e6\u00f0i).<\/li>\n<li><\/li>\n<li>Krist\u00edn Bjarnad\u00f3ttir, 2007: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?gegnirId=001045976\">Nokkur t\u00edmam\u00f3t \u00ed s\u00f6gu \u00edslenskrar st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0imenntunar<\/a>.<\/li>\n<li>Krist\u00edn Bjarnad\u00f3ttir, 2012: <a href=\"http:\/\/netla.hi.is\/greinar\/2012\/ryn\/017.pdf\"> Bj\u00f6rn Gunnlaugsson og T\u00f6lv\u00edsi: St\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i og einl\u00e6g tr\u00fa \u00ed menntun 19 aldar<\/a>.<\/li>\n<li>Krist\u00edn Bjarnad\u00f3ttir, 2004: <a href=\"http:\/\/wayback.vefsafn.is\/wayback\/20200221162855\/http:\/\/www.raust.is\/2004\/2\/03\/\">\u00deegar L\u00e6r\u00f0i sk\u00f3linn \u00ed Reykjav\u00edk var\u00f0 a\u00f0 m\u00e1ladeild<\/a><\/li>\n<li>Krist\u00edn Bjarnad\u00f3ttir, 2009: <a href=\"http:\/\/timarit.is\/view_page_init.jsp?gegnirId=001131285\">Gr\u00f3ska og st\u00f6\u00f0nun \u00ed st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0imenntun 1880\u20131970<\/a>.<\/li>\n<li>Krist\u00edn Bjarnad\u00f3ttir, 2013: <a href=\"https:\/\/skemman.is\/bitstream\/1946\/16834\/1\/St%c3%a6r%c3%b0fr%c3%a6%c3%b0imenntun.pdf\">St\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0imenntun \u00e1 tuttugustu \u00f6ld: \u00c1hrif \u00d3lafs Dan\u00edelssonar<\/a>.<\/li>\n<li><\/li>\n<li>Le\u00f3 Kristj\u00e1nsson, 2005: <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/leo\/greinar\/edlisfr_kennsla.pdf\">Nokkrir \u00e1fangar \u00ed s\u00f6gu e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0ikennslu \u00ed \u00edslenskum grunnsk\u00f3lum, til 1995<\/a>.<\/li>\n<li>Le\u00f3 Kristj\u00e1nsson, 2005: <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/leo\/greinar\/edlisfr_baekur.pdf\">B\u00e6kur um e\u00f0lisfr\u00e6\u00f0i \u00e1 \u00edslensku, 1852-1970<\/a>.<\/li>\n<li>Le\u00f3 Kristj\u00e1nsson, 2017: <a href=\"https:\/\/notendur.hi.is\/leo\/pdf\/Efnafr2017.pdf\">\u00ddmsar efnafr\u00e6\u00f0ib\u00e6kur \u00e1 \u00edslensku til 1982<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<hr \/>\n<hr \/>\n<p><span style=\"font-size: 10pt\"><strong>Vi\u00f0b\u00f3t 1<\/strong> (21. desember 2019). <a href=\"http:\/\/www.kvant.dk\/issue.php?n=4&amp;y=2019\">Desemberhefti t\u00edmaritsins Kvant<\/a> (nr. 4, 2019) fjallar a\u00f0 mestu um H. C. \u00d6rsted og verk hans. Tilefni\u00f0 er, a\u00f0 n\u00e6sta \u00e1r ver\u00f0a 200 \u00e1r li\u00f0in fr\u00e1 hinni merku uppg\u00f6tvun \u00e1 segul\u00e1hrifum rafstraums.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-size: 10pt\"><strong>Vi\u00f0b\u00f3t 2<\/strong> (7. jan\u00faar 2020). Trausti J\u00f3nsson ve\u00f0urfr\u00e6\u00f0ingur sendi m\u00e9r t\u00f6lvuskeyti \u00ed g\u00e6r \u00fear sem hann benti m\u00e9r \u00e1 nokku\u00f0, sem \u00e9g vissi ekki \u00e1\u00f0ur, \u00fe.e. \u201e<em>a\u00f0 fyrstu \u00e1rin sem <a href=\"https:\/\/is.wikipedia.org\/wiki\/J%C3%B3n_Thorstensen\">J\u00f3n \u00deorsteinsson<\/a><\/em> [landl\u00e6knir] <em>athuga\u00f0i ve\u00f0ur h\u00e9r \u00ed Reykjav\u00edk (fr\u00e1 1820) st\u00edla\u00f0i hann \u00f6ll br\u00e9f sem fylgdu me\u00f0 sk\u00fdrslunum til \u00d6rsted &#8211; og s\u00f6mulei\u00f0is sk\u00fdrslu sem hann ger\u00f0i um fer\u00f0 \u00ed Reykholtsdal \u00fear sem hann kanna\u00f0i hveri. <\/em>[&#8230;] <em>M\u00e6lingar J\u00f3ns voru \u00e1 vegum V\u00edsindaf\u00e9lagsins og h\u00f3fust \u00ed \u00e1g\u00fast 1820 &#8211; \u00fe\u00e1 var J\u00f3n n\u00fdkominn fr\u00e1 Kaupmannah\u00f6fn og hefur \u00f6rugglega hitt \u00d6rsted \u00e1\u00f0ur en hann f\u00f3r heim &#8211; einmitt um \u00fe\u00e6r mundir sem hann vann a\u00f0 rafsegultilraununum. J\u00f3n haf\u00f0i noti\u00f0 s\u00e9rstaks styrks til n\u00e1tt\u00farufr\u00e6\u00f0in\u00e1ms og rakst \u00e9g \u00e1 augl\u00fdsingu \u00fear sem fjalla\u00f0 er um n\u00e6stu styrk\u00feega \u00e1 eftir J\u00f3ni (1820). \u00c9g legg me\u00f0 mynd af <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/000195669\/8\/152\/Lovsamling_for_Bindi_8_Bls_152\">s\u00ed\u00f0u \u00far Lovsamling for Island<\/a> (8.bindi, s.144) \u00fear sem styrksins er geti\u00f0. \u00dear kemur fram a\u00f0 G\u00edsli Brynj\u00falfsson haf\u00f0i s\u00f3tt efnafr\u00e6\u00f0it\u00edma hj\u00e1 \u00d6rsted. G\u00edsli var styrk\u00feegi til 1823, en lauk \u00fea\u00f0 \u00e1r doktorspr\u00f3fi \u00ed heimspeki (fyrir r\u00fanaranns\u00f3knir). Hann ger\u00f0ist einnig ve\u00f0urathugunarma\u00f0ur \u00e1 vegum V\u00edsindaf\u00e9lagsins, en \u00e1 H\u00f3lmum \u00ed Rey\u00f0arfir\u00f0i. Var varla byrja\u00f0ur \u00e1 \u00fev\u00ed \u00feegar hann drukkna\u00f0i sviplega 1827.\u00a0 \u00c9g legg einnig me\u00f0 <a href=\"http:\/\/uni.hi.is\/einar\/files\/2020\/01\/borgfirskir_vedurathugunarmenn_1.pdf\">greinarst\u00faf<\/a> sem \u00e9g skrifa\u00f0i \u00e1samt Bjarna Gu\u00f0r\u00e1\u00f0ssyni \u00ed t\u00edmariti\u00f0 Borgfir\u00f0ing fyrir nokkrum \u00e1rum &#8211; \u00fear koma d\u00e1l\u00edtil skrif J\u00f3ns til \u00d6rsted l\u00edtillega vi\u00f0 s\u00f6gu<\/em>.\u201c<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-size: 10pt\">\u00cd <a href=\"https:\/\/books.google.is\/books?id=mgoGAAAAQAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s\">s\u00f6gu danska V\u00edsindaf\u00e9lagsins<\/a> fr\u00e1 1843 er geti\u00f0 um \u00feessar m\u00e6lingar. \u00dear kemur me\u00f0al annars fram, a\u00f0 \u00fea\u00f0 var ritari f\u00e9lagsins, H. C. \u00d6rsted, sem \u00e1tti frumkv\u00e6\u00f0i\u00f0 a\u00f0 \u00feessu ve\u00f0urathugana\u00e1taki, sem n\u00e1\u00f0i ekki a\u00f0eins til \u00cdslands, heldur margra annarra sta\u00f0a \u00ed Danaveldi (sj\u00e1 bls. 476-480). \u00dea\u00f0 vekur s\u00e9rstaka athygli, a\u00f0 \u00e1kv\u00f6r\u00f0un um \u00feetta verkefni var tekin \u00ed apr\u00edl 1820, sama m\u00e1nu\u00f0i og \u00d6rsted ger\u00f0i s\u00edna fr\u00e6gu uppg\u00f6tvun.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c1 fyrri hluta n\u00edtj\u00e1ndu aldar voru \u00fe\u00e6r greinar, sem vi\u00f0 \u00ed dag k\u00f6llum hugv\u00edsindi, allsr\u00e1\u00f0andi \u00ed d\u00f6nsku sk\u00f3lakerfi. Raunv\u00edsindi voru almennt \u00ed bakgrunni og yfirleitt a\u00f0eins kennd \u00fear sem a\u00f0sta\u00f0a og n\u00e6g \u00feekking var fyrir hendi. Sem \u00f6fgakennt d\u00e6mi m\u00e1 nefna, a\u00f0 st\u00e6r\u00f0fr\u00e6\u00f0i var fyrst kennd \u00ed Bessasta\u00f0ask\u00f3la eftir heimkomu Bj\u00f6rns Gunnlaugssonar \u00e1ri\u00f0 1822 og [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,5,9,14,15,19],"tags":[],"class_list":["post-9585","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-edlisfraedi","category-efnafraedi","category-nitjanda-oldin","category-staerdfraedi","category-stjornufraedi","category-tuttugasta-oldin"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9585","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9585"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9585\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9585"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9585"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wizardly-antonelli.176-10-35-210.plesk.page\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9585"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}